یکا و استاندارد
آرش طولِ راهروی خانه را با قدم‌هایش اندازه گرفت: ۱۸ قدم. خواهرِ کوچکش همین کار را کرد و به ۲۵ قدم رسید. پدرشان با متر نواری اندازه گرفت: ۱۲ متر. کدام درست گفته است؟ و چرا عددها این‌قدر با هم فرق دارند؟
عدد بدونِ یکا چیزی نمی‌گوید
اندازه‌گیری یعنی مقایسه کردنِ یک چیز با چیزی که همه می‌شناسیم. اگر کسی بگوید «طولِ حیاط ۴۰ است»، چیزی نفهمیده‌ایم: ۴۰ چه؟ قدم؟ متر؟ وجب؟ هر اندازه دو بخش دارد: یک عدد و یک یکا. یکا همان چیزی است که با آن مقایسه می‌کنیم. در زندگیِ روزمره به یکا «واحد» هم می‌گوییم.
آرش و خواهرش هر دو درست شمرده‌اند، اما یکایشان یکی نبود. قدمِ خواهرش کوتاه‌تر از قدمِ آرش است، پس عددِ بزرگ‌تری به دست آورده است. برای همین است که با یکاهای بدنی، مثلِ قدم و وجب، نمی‌شود اندازه‌ها را با هم مقایسه کرد.
استاندارد: یکایی که همه قبول دارند
برای حلِ این مشکل، کشورها در نشست‌های بین‌المللی توافق کردند که برای هر کمیت، یعنی هر چیزی که می‌شود اندازه گرفت، یک یکای مشترک داشته باشند:
- طول با متر؛
- جرم با کیلوگرم؛
- زمان با ثانیه.
به این یکاهای مشترک، یکاهای استاندارد می‌گوییم. استاندارد یعنی معیاری که همه آن را قبول دارند. یک متر در تهران و توکیو و قاهره یک اندازه است. به همین دلیل، پیچی که در یک کشور ساخته شده، در مهره‌ای که در کشورِ دیگر ساخته شده، درست جا می‌افتد.
کلمه‌ی استاندارد را روی بسته‌های خوراکی و وسایلِ برقی هم دیده‌اید. آن نشانه می‌گوید کالا با معیارهای مشخصی سنجیده شده و از آن‌ها گذشته است.
در خانه امتحان کنید
- طولِ میزِ آشپزخانه را با وجبِ خودتان و وجبِ یکی از بزرگ‌ترها اندازه بگیرید.
- بعد آن را با متر نواری یا خط‌کش اندازه بگیرید.
- سه عدد را کنارِ هم بنویسید. کدام را می‌شود به یک نجار گفت تا میزی هم‌اندازه بسازد؟
واژه‌های این درس
- کمیت - هر چیزی که بشود اندازه‌اش را گرفت، مثلِ طول، جرم و زمان.
- یکا - اندازه‌ای که کمیت را با آن مقایسه می‌کنیم؛ «واحد» هم می‌گویند.
- استاندارد - معیاری که همه قبولش دارند.
ایده‌ی اصلی
هر اندازه یک عدد و یک یکا دارد. یکاهای بدنی از آدمی به آدمِ دیگر فرق می‌کنند، پس جهان روی یکاهای استانداردی مثلِ متر، کیلوگرم و ثانیه توافق کرده است.