خزه و سرخس
کنار یک چشمه در جنگل، سنگ‌ها زیر فرشی نرم و سبز پنهان شده‌اند و دورتر، گیاهانی با برگ‌های بلند و ریزریز مثل پَرِ سبز روییده‌اند. هر چه بگردید، در این گیاهان هیچ گلی پیدا نمی‌کنید و هیچ دانه‌ای. پس چطور زیاد می‌شوند؟
خزه و سرخس
آن فرشِ سبز خزه است. خزه‌ها گیاهانِ کوچکی‌اند که تنگِ هم می‌رویند. ریشه‌ی واقعی ندارند و آب را مثل اسفنج از همه‌جای بدنشان جذب می‌کنند. برای همین فقط در جاهای مرطوب و سایه زنده می‌مانند.
آن گیاهانِ پَرمانند سرخس‌اند. سرخس از خزه بزرگ‌تر است و ریشه و ساقه و برگ دارد. اگر پشتِ برگِ یک سرخس را نگاه کنید، ردیف‌هایی از نقطه‌های قهوه‌ای می‌بینید.
هاگ
درونِ آن نقطه‌های قهوه‌ای هزاران هاگ هست. هاگ‌ها مثل گردی بسیار ریزند و باد آن‌ها را جابه‌جا می‌کند. اگر هاگ روی جای نمناکی بیفتد، کم‌کم گیاهِ تازه‌ای از آن می‌روید. خزه هم هاگ دارد؛ هاگ‌هایش در کیسه‌های کوچکی سرِ رشته‌های نازک ساخته می‌شوند.
پس خزه و سرخس دانه ندارند، اما با هاگ تولیدمثل می‌کنند. به آن‌ها گیاهان بدون دانه یا هاگ‌دار می‌گوییم.
همه‌ی گیاهان در یک نمودار
حالا می‌توانیم گیاهانی را که در این فصل دیدیم، از روی شباهت‌ها و تفاوت‌هایشان، گروه‌بندی کنیم:
بعضی گیاهان راه‌های دیگری هم برای زیاد شدن دارند. سیب‌زمینیِ کهنه‌ای که در انبار جوانه زده، اگر کاشته شود، بوته‌ی تازه‌ای می‌دهد. شاخه‌ی بریده‌ی شمعدانی هم در آب ریشه می‌دهد.
در خانه امتحان کنید
- با کمک یک بزرگ‌تر یک برگِ سرخس از گلدانِ خانه یا گل‌فروشی پیدا کنید که پشتش نقطه‌های قهوه‌ای دارد.
- برگ را برعکس روی یک کاغذ سفید بگذارید و یک شب رویش را با کاسه بپوشانید.
- صبح برگ را بردارید. روی کاغذ چه می‌بینید؟ با ذره‌بین نگاه کنید.
واژه‌های این درس
- خزه - گیاه کوچکِ بدون دانه که در جاهای مرطوب مثل فرش می‌روید.
- سرخس - گیاه بدون دانه با برگ‌های پَرمانند.
- هاگ - ذره‌ی بسیار ریزی که خزه و سرخس با آن تولیدمثل می‌کنند.
ایده‌ی اصلی
خزه و سرخس دانه ندارند و با هاگ تولیدمثل می‌کنند. گیاهان دو گروه بزرگ دارند: بدون دانه (هاگ‌دار) و دانه‌دار، و دانه‌دارها گل‌دار یا مخروط‌دارند.