جدا کردنِ مخلوط‌ها
کیسه‌ی آرد در آشپزخانه سوراخ شده و آرد روی برنج‌ها ریخته است. با دست نمی‌شود دانه‌های آرد را برداشت. چطور می‌شود دوباره برنجِ تمیز داشت؟
از روی تفاوت‌ها
در درس «مخلوط چیست؟» دیدیم که هر ماده در مخلوط ویژگی‌های خودش را نگه می‌دارد. برای جدا کردن، از همین تفاوت‌ها کمک می‌گیریم:
- با دست: وقتی تکه‌ها درشت‌اند، مثل کشمش در آجیل.
- با الک: وقتی اندازه‌ها فرق دارند. آرد از سوراخ‌های ریزِ الک می‌گذرد و برنج و سبوس بالا می‌مانند.
- با آهن‌ربا: پارسال دیدیم که آهن‌ربا آهن را می‌کشد، پس براده‌ی آهن را از خاک بیرون می‌آورد.
صاف کردن
اگر آبِ گل‌آلود را از یک پارچه‌ی نازک یا کاغذِ صافی بگذرانیم، آب رد می‌شود و خاک روی صافی می‌ماند. به این کار صاف کردن می‌گوییم. چای را هم با صافی از تفاله‌اش جدا می‌کنیم.
تبخیر
اما صافی نمی‌تواند نمک را از آبِ شور جدا کند، چون ذره‌های نمکِ حل‌شده از صافی هم ریزترند. راهش این است که آب را بخار کنیم. وقتی آبِ شور در آفتاب بماند، آب کم‌کم تبخیر می‌شود و نمک می‌ماند. در کنار دریاچه‌ها و دریاهای شور، مردم در گودال‌های کم‌عمق آبِ شور می‌ریزند تا آفتاب آب را ببرد و نمک بماند.
با احتیاط
بسیاری از چیزهای خانه مخلوط‌اند: شوینده‌ها، رنگ‌ها و داروها. چند قاعده را همیشه رعایت کنید: هیچ‌وقت دو شوینده را با هم قاطی نکنید، چون ممکن است گازی خطرناک بسازند. هیچ مخلوطی را که نمی‌شناسید نچشید. و پیش از استفاده، برچسبِ روی ظرف را بخوانید.
در خانه امتحان کنید
- با کمک یک بزرگ‌تر، یک قاشق نمک و یک قاشق خاک را در نصف لیوان آب هم بزنید.
- یک دستمال‌کاغذیِ تاشده را در قیف بگذارید و مخلوط را رویش بریزید. چه چیزی روی کاغذ می‌ماند؟
- چند قاشق از آبی را که پایین آمده در یک نعلبکی بریزید و کنار پنجره‌ی آفتابی بگذارید.
- دو سه روز بعد نگاه کنید. ته نعلبکی چه مانده است؟
واژه‌های این درس
- صاف کردن - گذراندنِ مخلوط از صافی تا مایع رد شود و تکه‌های جامد بمانند.
- صافی - پارچه یا کاغذی با سوراخ‌های بسیار ریز.
- تبخیر - بخار شدنِ آب، که ماده‌ی حل‌شده را به جا می‌گذارد.
ایده‌ی اصلی
اجزای مخلوط را از روی تفاوت‌هایشان جدا می‌کنیم: با دست، الک، آهن‌ربا، صافی یا تبخیر. با مخلوط‌های ناشناخته همیشه بااحتیاط رفتار می‌کنیم.