صورت‌های فلکی
در شبی بی‌ابر، دور از چراغ‌های شهر، مثلاً در روستا یا کنارِ کویر، آسمان پر از نقطه‌های روشن است. آن‌قدر زیاد که شمردنشان ناممکن به نظر می‌رسد. بعضی پرنورترند و بعضی کم‌نورتر. آیا همه‌ی این نقطه‌ها به یک اندازه از ما دورند؟
نزدیک یا دور؟
بیشترِ این نقطه‌های روشن ستاره هستند: گوی‌هایی بسیار بزرگ و داغ که مثلِ خورشید از خودشان نور دارند. فقط آن‌قدر دورند که مثلِ نقطه دیده می‌شوند.
ستاره‌ها همه به یک فاصله از ما نیستند. یکی ممکن است ده برابرِ دیگری دور باشد. از روی زمین، ستاره‌ای دور ممکن است درست کنارِ ستاره‌ای نزدیک دیده شود، چون هر دو در یک جهت‌اند. مثلِ دو لامپ در شب: لامپی دور ولی پرنور ممکن است کنارِ لامپی نزدیک ولی کم‌نور به نظر بیاید.
نقش‌هایی در آسمان
مردم از هزاران سال پیش به آسمانِ شب نگاه کرده‌اند. آن‌ها ستاره‌های نزدیکِ هم را در ذهنشان با خط‌هایی خیالی به هم وصل کرده‌اند و در آن‌ها شکلِ جانوران، آدم‌ها و چیزها را دیده‌اند. به هر کدام از این نقش‌ها صورت فلکی می‌گوییم.
یکی از آشناترین‌ها دُبّ اکبر یا خرس بزرگ است که در آسمانِ شمال دیده می‌شود. هفت ستاره‌ی پرنورش شکلی شبیهِ یک ملاقه‌ی بزرگ دارند. صورت فلکی فقط یک نقش است که ما از روی زمین می‌بینیم. ستاره‌هایش واقعاً کنارِ هم نیستند و مردمِ سرزمین‌های مختلف گاهی در همان ستاره‌ها شکل‌های دیگری دیده‌اند.
در خانه امتحان کنید
- در یک شبِ بی‌ابر، با یک بزرگ‌تر به جایی بروید که چراغ کم باشد، مثلاً پشت‌بام.
- چند دقیقه صبر کنید تا چشمتان به تاریکی عادت کند.
- چند ستاره‌ی پرنورِ نزدیکِ هم پیدا کنید و نقششان را روی کاغذ بکشید.
- آن‌ها را با خط به هم وصل کنید. شبیهِ چه چیزی شد؟ برایش یک نام بگذارید.
- ببینید می‌توانید ملاقه‌ی دُبّ اکبر را در آسمانِ شمال پیدا کنید یا نه.
واژه‌های این درس
- ستاره - گویِ بسیار بزرگ و داغی که از خودش نور دارد.
- صورت فلکی - نقشی که مردم با وصل کردنِ خیالیِ ستاره‌های نزدیکِ هم در آسمان دیده‌اند.
ایده‌ی اصلی
ستاره‌ها فاصله‌های متفاوتی از ما دارند. صورت‌های فلکی نقش‌هایی‌اند که ما از روی زمین در ستاره‌ها می‌بینیم، مثلِ دُبّ اکبر.