محلول
یک قاشق نمک در لیوانی آب می‌ریزید و هم می‌زنید. دانه‌های سفید کم‌کم کوچک‌تر می‌شوند و بعد دیگر دیده نمی‌شوند. آب همان‌قدر زلال است که اول بود. اما اگر کمی از آن را بچشید، شور است. نمک کجا رفت؟
نمک هنوز آن‌جاست
نمک از بین نرفته است. دانه‌هایش به ذره‌هایی آن‌قدر ریز تقسیم شده‌اند که با چشم دیده نمی‌شوند. این ذره‌ها در همه‌جای آب پخش شده‌اند. برای همین، آبِ بالای لیوان همان‌قدر شور است که آبِ ته آن. به این کار حل شدن می‌گوییم: نمک در آب حل شده است.
مخلوطِ یکنواخت
آب و نمکِ هم‌زده یک مخلوط است، اما مخلوطی خاص: همه‌جایش یک‌جور است. به چنین مخلوطی مخلوطِ یکنواخت یا محلول می‌گوییم. محلول دو نشانه دارد: شفاف است، یعنی آن طرفش را می‌شود دید، و هر قدر بماند، هیچ چیزش ته‌نشین نمی‌شود. آب و قند، شربتِ آبلیمو و چایِ صاف‌شده هم محلول‌اند.
همه چیز حل نمی‌شود
اگر یک قاشق خاک یا آرد در آب هم بزنید، آب کدر می‌شود و بعد از مدتی خاک یا آرد ته لیوان می‌نشیند. این‌ها مخلوط‌اند، اما محلول نیستند. دوغ هم همین‌طور است: شفاف نیست و اگر بماند، ماستش ته می‌نشیند. شن و روغن هم در آب حل نمی‌شوند.
در خانه امتحان کنید
- سه لیوانِ هم‌اندازه را تا نیمه آب کنید و رویشان شماره بگذارید.
- در لیوانِ اول یک قاشق نمک، در دومی یک قاشق خاک و در سومی یک قاشق برنج بریزید و هر سه را هم بزنید.
- ده دقیقه صبر کنید. در کدام لیوان چیزی ته‌نشین شده است؟ کدام شفاف است؟
- جدولی بکشید و بنویسید کدام محلول است و کدام نیست.
واژه‌های این درس
- حل شدن - تقسیم شدنِ یک ماده به ذره‌هایی بسیار ریز و پخش شدنشان در یک مایع.
- محلول - مخلوطی یکنواخت و شفاف که هیچ چیزش ته‌نشین نمی‌شود.
- شفاف - چیزی که می‌شود آن طرفش را دید.
ایده‌ی اصلی
وقتی ماده‌ای در آب حل می‌شود، از بین نمی‌رود؛ ذره‌های ریزش در همه‌جای آب پخش می‌شوند. مخلوطِ یکنواخت و شفافی که به دست می‌آید محلول است.