رود سنگ‌ها را تغییر می‌دهد
سنگ‌ریزه‌های کفِ جوی یا ساحلِ رودخانه را دیده‌اید؟ بیشترشان گِرد و صاف‌اند، مثل اینکه کسی آن‌ها را سنباده زده است. اما سنگ‌هایی که تازه از کوه کنده شده‌اند لبه‌های تیز دارند. چه کسی سنگ‌های رودخانه را این‌طور گِرد کرده است؟
آب سنگ‌ها را می‌برد
آبِ رود از کوه پایین می‌آید و تند جریان دارد. آبِ تند زور دارد و سنگ‌ها را با خودش هل می‌دهد و می‌غلتاند. سنگ‌ها در این راهِ طولانی بارها به هم و به کفِ رود می‌خورند. با هر ضربه تکه‌ی کوچکی از لبه‌هایشان می‌شکند.
از کوه تا دریا
هرچه سنگ راه بیشتری رفته باشد، کوچک‌تر و گِردتر است. بالای رود، نزدیکِ کوه، سنگ‌های بزرگ با لبه‌های تیز هست. وسطِ راه، قلوه‌سنگ‌های گِرد. پایینِ رود، شن و ماسه. ریزترین ذره‌ها، یعنی گِل و لای، همراهِ آب می‌روند تا به دریا یا دریاچه برسند.
به این خُرد شدن و جابه‌جا شدنِ سنگ‌ها به کمکِ آب، باد و یخ فرسایش می‌گوییم. فرسایش خیلی آهسته است. برای گِرد شدنِ یک قلوه‌سنگ صدها سال وقت لازم است. اما در طولِ زمانی خیلی طولانی، فرسایش حتی کوه‌ها را هم کوتاه‌تر می‌کند.
در خانه امتحان کنید
- چند تکه گچِ تخته‌سیاه یا چند حبه‌قند را در یک ظرفِ پلاستیکیِ دربسته بریزید.
- شکلِ لبه‌هایشان را نقاشی کنید.
- در ظرف را محکم ببندید و دو دقیقه ظرف را تند تکان دهید.
- دوباره نگاه کنید. لبه‌ها چه شده‌اند؟ ته ظرف چه چیزی جمع شده است؟
- کارِ شما شبیهِ کارِ رود بود، فقط خیلی تندتر.
واژه‌های این درس
- فرسایش - خُرد و جابه‌جا شدنِ آهسته‌ی سنگ‌ها به کمک آب، باد و یخ.
- قلوه‌سنگ - سنگِ گِرد و صافی که آب آن را ساییده است.
ایده‌ی اصلی
سنگ‌ها در رود به هم می‌خورند و می‌شکنند. هرچه پایین‌تر بروند، کوچک‌تر و گِردتر می‌شوند و ریزترین ذره‌هایشان به دریا و دریاچه می‌رسد.