قطب‌نما
کشتی‌ای وسطِ دریاست و آسمان ابری است. نه خورشید پیداست و نه ستاره‌ها، و هر طرف که نگاه کنید فقط آب می‌بینید. ناخدا از کجا می‌داند کشتی را به کدام طرف براند؟ جوابش در جعبه‌ی کوچکی کنارِ سکان است.
قطب‌نما یک آهن‌رباست
در درس «قطب‌های آهن‌ربا» دیدیم که آهن‌ربایی که آزادانه بچرخد، رو به شمال و جنوب می‌ایستد. قطب‌نما همین است: یک عقربه‌ی آهن‌ربایی و سبک که روی یک نقطه می‌چرخد. هر جای زمین که باشید، عقربه آن‌قدر می‌چرخد تا یک سرش رو به شمال و سرِ دیگرش رو به جنوب بایستد. سرِ شمالیِ عقربه را معمولاً قرمز رنگ می‌کنند.
چرا عقربه همیشه به این طرف می‌چرخد؟ چون خودِ زمین مثلِ یک آهن‌ربای بسیار بزرگ رفتار می‌کند و عقربه را در این راستا می‌کشد.
جهت‌ها را پیدا کنید
وقتی بدانید شمال کجاست، بقیه‌ی جهت‌ها را هم می‌دانید. رو به جایی بایستید که سرِ قرمزِ عقربه نشان می‌دهد. روبه‌رویتان شمال است و پشتِ سرتان جنوب. دستِ راستتان رو به شرق است، همان طرفی که خورشید صبح از آن بالا می‌آید، و دستِ چپتان رو به غرب.
قطب‌نما را دور از آهن‌ربا و چیزهای آهنی نگه دارید. عقربه خودش آهن‌رباست؛ آهن‌ربای دیگری که نزدیکش باشد آن را به طرفِ خودش می‌کشد یا دور می‌کند و جهت را اشتباه نشان می‌دهد.
پیش از قطب‌نما، دریانوردان با خورشید و ستاره‌ها راه را پیدا می‌کردند. قطب‌نما به آن‌ها کمک کرد در روزهای ابری هم گم نشوند. امروز هم کوهنوردان قطب‌نما همراه دارند.
در خانه امتحان کنید
با کمک یک بزرگ‌تر:
- یک سوزنِ خیاطی را، مثلِ درسِ قبل، سی بار با یک سرِ آهن‌ربا و در یک جهت مالش دهید. مراقبِ نوکِ سوزن باشید.
- در یک کاسه آب بریزید و کاسه را دور از چیزهای آهنی بگذارید.
- یک برگِ کوچک یا تکه‌ای درِ پلاستیکی را روی آب شناور کنید و سوزن را آرام رویش بگذارید.
- صبر کنید تا بایستد. بعد آن را بچرخانید و دوباره رها کنید. باز به همان راستا برمی‌گردد؟ با کمکش بگویید پنجره‌ی اتاقتان رو به کدام جهت است.
واژه‌های این درس
- قطب‌نما - وسیله‌ای با عقربه‌ی آهن‌ربایی که رو به شمال و جنوب می‌ایستد و با آن جهت‌ها را پیدا می‌کنیم.
- شرق و غرب - طرفی که خورشید صبح از آن بالا می‌آید، و طرفی که عصر در آن فرو می‌رود.
ایده‌ی اصلی
عقربه‌ی قطب‌نما آهن‌ربایی کوچک است که می‌چرخد تا رو به شمال و جنوب بایستد. وقتی شمال را بدانید، جنوب پشتِ سرتان، شرق سمتِ راست و غرب سمتِ چپتان است.