منظومه‌ی خورشیدی
گاهی کمی بعد از غروبِ آفتاب، در آسمانِ غرب نقطه‌ای بسیار پرنور می‌درخشد، پرنورتر از هر ستاره‌ای. خیلی‌ها فکر می‌کنند ستاره است. اما این نقطه ناهید است، یک سیاره. سیاره با ستاره چه فرقی دارد؟
خانواده‌ی خورشید
زمین دورِ خورشید می‌چرخد. هفت سیاره‌ی دیگر هم دورِ خورشید می‌چرخند. خورشید و همه‌ی چیزهایی که دورِ آن می‌گردند، با هم منظومه‌ی خورشیدی یا منظومه‌ی شمسی را می‌سازند.
هر سیاره در راهِ خودش دورِ خورشید می‌گردد. به این راه مدار می‌گوییم. مدارِ هر سیاره جداست و سیاره‌ها از راهِ هم عبور نمی‌کنند، برای همین به هم برخورد نمی‌کنند.
سیاره‌ها به ترتیب، از نزدیک به خورشید تا دور: تیر (عطارد)، ناهید (زهره)، زمین، بهرام (مریخ)، مشتری (برجیس)، کیوان (زحل)، اورانوس و نپتون. چهار سیاره‌ی اول کوچک و سنگی‌اند. چهار سیاره‌ی بعدی بسیار بزرگ‌اند و بیشترشان از گاز ساخته شده است. نپتون دورترین سیاره است.
سیاره نور ندارد
ستاره، مثلِ خورشید، از خودش نور دارد. اما سیاره‌ها از خودشان نور ندارند. ما آن‌ها را می‌بینیم چون نورِ خورشید به آن‌ها می‌تابد و از رویشان بازتاب می‌شود، یعنی برمی‌گردد و به چشمِ ما می‌رسد. ناهید پرنور دیده می‌شود چون به زمین نزدیک است و ابرهای سفیدِ ضخیمش نورِ خورشید را خیلی خوب بازتاب می‌کنند. بهرام از روی زمین مثلِ نقطه‌ای سرخ دیده می‌شود، چون سنگ‌ها و خاکِ رویش رنگِ زنگِ آهن دارند.
زمین، سیاره‌ی ما
زمین در میانِ این هشت سیاره ویژه است. هوا دارد، آب دارد و نه خیلی گرم است و نه خیلی سرد. تا جایی که امروز می‌دانیم، زمین تنها جایی است که گیاهان، جانوران و انسان‌ها در آن زندگی می‌کنند.
در خانه امتحان کنید
- در یک شبِ بی‌ابر، کمی بعد از غروبِ آفتاب، با یک بزرگ‌تر به آسمانِ غرب نگاه کنید.
- پرنورترین نقطه را پیدا کنید. اگر چشمک نمی‌زند و نورش آرام و ثابت است، احتمالاً یک سیاره است، چون ستاره‌ها بیشتر چشمک می‌زنند.
- یک هفته، هر شب جای آن را نسبت به یک درخت یا ساختمان نقاشی کنید. جایش عوض می‌شود؟
واژه‌های این درس
- سیاره - جرمِ بزرگی که دورِ خورشید می‌گردد و از خودش نور ندارد.
- منظومه‌ی خورشیدی - خورشید و هر چیزی که دورِ آن می‌گردد.
- مدار - راهی که یک سیاره دورِ خورشید می‌پیماید.
ایده‌ی اصلی
هشت سیاره، هر کدام در مدارِ خودش، دورِ خورشید می‌گردند. سیاره‌ها نور ندارند و ما نورِ خورشید را که از رویشان برمی‌گردد می‌بینیم.