سنگ‌های رسوبی
در جاده‌های کوهستانی، دیواره‌ی بعضی کوه‌ها شبیهِ کیکِ چندطبقه است: یک لایه کِرِم، یک لایه قهوه‌ای، یک لایه خاکستری، روی هم. این لایه‌ها از کجا آمده‌اند؟
لایه روی لایه
در درس «رود سنگ‌ها را تغییر می‌دهد» دیدیم که رود شن، ماسه و گِل را به دریا و دریاچه می‌برد. آبِ دریا آرام است و دیگر زورِ بردنِ این ذره‌ها را ندارد. پس ذره‌ها کم‌کم پایین می‌روند و کفِ آب می‌نشینند. به این کار ته‌نشین شدن می‌گوییم.
هر سال لایه‌ی تازه‌ای روی لایه‌ی قبلی می‌نشیند. لایه‌های پایین زیرِ وزنِ لایه‌های بالا فشرده می‌شوند. در طولِ هزاران و میلیون‌ها سال، ذره‌ها به هم می‌چسبند و سخت می‌شوند و سنگ می‌سازند. به این سنگ‌ها سنگ رسوبی می‌گوییم.
سنگ رسوبی را از کجا بشناسیم؟
بیشترِ سنگ‌های رسوبی لایه‌لایه هستند. در بعضی از آن‌ها ذره‌های شن را با چشم می‌بینید، مثل ماسه‌سنگ. گاهی هم در لایه‌هایشان صدفِ جانورانی دیده می‌شود که میلیون‌ها سال پیش در همان دریا زندگی می‌کردند. یعنی جایی که امروز کوه است، روزی کفِ دریا بوده است.
سنگ آهک هم یک سنگ رسوبیِ مهم است. در بسیاری از کوه‌های ایران سنگ آهک پیدا می‌شود.
در خانه امتحان کنید
- یک شیشه‌ی مربای خالی و دردار بردارید و تا نیمه آب بریزید.
- یک مشت خاکِ باغچه، کمی شن و چند سنگ‌ریزه در آن بریزید.
- با کمک یک بزرگ‌تر درش را محکم ببندید و چند ثانیه تکانش دهید.
- شیشه را روی میز بگذارید و تا فردا به آن دست نزنید.
- فردا از کنار نگاه کنید. کدام ذره‌ها پایین‌تر نشسته‌اند و کدام بالاتر؟ لایه‌ها را نقاشی کنید.
واژه‌های این درس
- ته‌نشین شدن - پایین رفتن و نشستنِ ذره‌ها در کفِ آب.
- سنگ رسوبی - سنگی که از ته‌نشین شدن و سخت شدنِ لایه‌های ذره‌ها ساخته شده است.
ایده‌ی اصلی
ذره‌هایی که رود می‌آورد در دریا و دریاچه لایه‌لایه ته‌نشین می‌شوند. این لایه‌ها پس از زمانی بسیار طولانی سخت می‌شوند و سنگ رسوبی می‌سازند.