سنگ‌های دگرگونی
پله‌ها و کفِ بعضی ساختمان‌ها از سنگی سفید و براق با رگه‌های خاکستری ساخته شده است: سنگ مرمر. مرمر روزی سنگ دیگری بوده است. چه چیزی آن را تغییر داده است؟
گرما و فشار
یک تکه خمیرِ نان را در دست بگیرید و محکم فشار دهید. شکلش عوض می‌شود. حالا آن را در تنور بگذارید. نرم و خمیری نمی‌ماند و به نانی سفت تبدیل می‌شود، بدون آنکه آب شود. سنگ‌ها هم در دلِ زمین چنین چیزی را تجربه می‌کنند.
سنگ‌هایی که زیرِ کوه‌ها و خیلی پایین در زمین قرار می‌گیرند، فشارِ وزنِ سنگ‌های بالای سرشان را تحمل می‌کنند و گرمای درونِ زمین به آن‌ها می‌رسد. اگر این گرما و فشار به اندازه‌ی کافی زیاد باشد و میلیون‌ها سال طول بکشد، ذره‌های سنگ جابه‌جا می‌شوند و سنگ به سنگِ تازه‌ای تبدیل می‌شود. سنگ ذوب نمی‌شود، فقط تغییر می‌کند. به این سنگ‌ها سنگ دگرگونی می‌گوییم. «دگرگون شدن» یعنی تغییر کردن.
چند سنگ دگرگونی
- سنگ آهک، که در درس «سنگ‌های رسوبی» با آن آشنا شدیم، با گرما و فشار به مرمر تبدیل می‌شود.
- سنگی رسوبی که از گِل ساخته شده است، به سنگ لوح تبدیل می‌شود: سنگی تیره که به ورقه‌های نازک شکسته می‌شود. در گذشته روی تخته‌هایی از سنگ لوح می‌نوشتند.
- حتی سنگ‌های آذرین هم ممکن است دگرگون شوند.
در خانه امتحان کنید
- سه گلوله خمیرِ بازی با سه رنگِ مختلف درست کنید و هر کدام را صاف کنید تا یک لایه شود.
- لایه‌ها را روی هم بگذارید. این سنگ رسوبیِ شماست.
- دو کتابِ سنگین رویش بگذارید و چند دقیقه صبر کنید. بعد با دو دست از دو طرف آن را به هم فشار دهید.
- با کمک یک بزرگ‌تر آن را با چاقوی پلاستیکی از وسط ببرید. لایه‌ها چه شکلی شده‌اند؟ در سنگ‌های دگرگونی هم لایه‌ها گاهی همین‌طور خم و موج‌دار می‌شوند.
واژه‌های این درس
- فشار - زورِ چیزی که روی چیزِ دیگری فشار می‌آورد، مثلِ وزنِ سنگ‌های بالا.
- سنگ دگرگونی - سنگی که گرما و فشارِ زیاد آن را بدون ذوب کردن تغییر داده است.
ایده‌ی اصلی
گرما و فشارِ زیاد در دلِ زمین یک سنگ را بدون آنکه ذوب شود به سنگِ تازه‌ای تبدیل می‌کند. سنگ آهک این‌طور مرمر می‌شود.