قلب و رگ‌ها
بعد از یک مسابقه‌ی دو، دستتان را روی سینه، کمی سمتِ چپِ وسط، بگذارید. چیزی آن زیر تند و محکم می‌زند: تاپ تاپ، تاپ تاپ. این چیست و چه کاری می‌کند؟
قلب، یک تلمبه
آنچه حس کردید قلب شماست. قلب ماهیچه‌ای است تقریباً به اندازه‌ی مشتِ خودتان. قلب پشتِ سرِ هم جمع و باز می‌شود. هر بار که جمع می‌شود، خون را با فشار به لوله‌هایی می‌فرستد که به آن‌ها رگ می‌گوییم. قلب مثلِ یک تلمبه کار می‌کند، از پیش از تولد تا آخرِ عمر، بی‌آنکه یک لحظه استراحت کند.
سه نوع رگ
خون در رگ‌ها دورِ بدن می‌چرخد و دوباره به قلب برمی‌گردد:
- سرخرگ‌ها خون را از قلب بیرون می‌برند و به همه‌ی بخش‌های بدن می‌رسانند.
- مویرگ‌ها رگ‌هایی بسیار باریک‌اند، باریک‌تر از یک تار مو. آن‌ها به نزدیکِ همه‌ی سلول‌ها می‌رسند.
- سیاهرگ‌ها خون را از بخش‌های بدن جمع می‌کنند و به قلب برمی‌گردانند.
خون چه می‌برد؟
در خون سلول‌هایی به نام گلبول قرمز هست. گلبول‌های قرمز در شُش‌ها اکسیژن می‌گیرند. در درس «تنفس» دیدیم که اکسیژن با دم وارد شُش‌ها می‌شود. خون در روده‌ی باریک هم ذره‌های ریزِ غذا را برمی‌دارد، همان ذره‌هایی که در درس «گوارشِ غذا» دیدیم.
خون این غذا و اکسیژن را تا مویرگ‌ها می‌برد. آن‌جا غذا و اکسیژن از دیواره‌ی نازکِ مویرگ به سلول‌ها می‌رسند. سلول‌ها هم کربن‌دی‌اکسید و مواد دفعیِ دیگر را به خون می‌دهند. خون کربن‌دی‌اکسید را به شُش‌ها می‌برد تا با بازدم بیرون برود.
مراقبت از قلب
ورزش و بازیِ پرتحرک قلب را قوی‌تر می‌کند. میوه، سبزی، گردو و زیتون برای قلب و رگ‌ها خوب‌اند. اگر همیشه غذای خیلی چرب بخوریم، چربی کم‌کم به دیواره‌ی سرخرگ‌ها می‌چسبد و در بزرگسالی راهِ خون را تنگ می‌کند.
در خانه امتحان کنید
یک تلمبه‌ی ساده بسازید:
- یک بطریِ پلاستیکیِ نرم و کوچک را پر از آب کنید. با کمک یک بزرگ‌تر، درِ آن را سوراخ کنید و یک نی از سوراخ رد کنید.
- بالای ظرفشویی، بطری را محکم فشار دهید و رها کنید، چند بار پشتِ سرِ هم.
- ببینید آب با هر فشار چطور از نی بیرون می‌جهد. قلب هم با هر بار جمع شدن، خون را همین‌طور به رگ‌ها می‌فرستد.
واژه‌های این درس
- قلب - ماهیچه‌ای در سینه که خون را به رگ‌ها می‌فرستد.
- رگ - لوله‌ای که خون در آن جریان دارد.
- سرخرگ - رگی که خون را از قلب بیرون می‌برد.
- سیاهرگ - رگی که خون را به قلب برمی‌گرداند.
- مویرگ - رگِ بسیار باریکی که غذا و اکسیژن را به سلول‌ها می‌رساند.
- گلبول قرمز - سلولی در خون که اکسیژن را جابه‌جا می‌کند.
ایده‌ی اصلی
قلب خون را از راهِ سرخرگ‌ها به همه‌ی بدن می‌فرستد. در مویرگ‌ها غذا و اکسیژن به سلول‌ها می‌رسد و سیاهرگ‌ها خون را به قلب برمی‌گردانند.