سنگ‌های آذرین
در حمامِ خیلی از خانه‌ها یک سنگ پا هست: سنگی سبک و پر از سوراخ‌های ریز که با آن کفِ پا را می‌سابند. باور می‌کنید این سنگ روزی مایعی داغ و سرخ بوده که از دهانه‌ی یک کوه بیرون ریخته است؟
سنگِ مذاب
هرچه در زمین پایین‌تر برویم، گرم‌تر می‌شود. در عمقِ خیلی زیاد، آن‌قدر گرم است که سنگ‌ها ذوب می‌شوند، یعنی مثلِ شمع یا شکلات روی آتش، از جامد به مایع تبدیل می‌شوند. به این سنگِ ذوب‌شده مواد مذاب می‌گوییم.
گاهی مواد مذاب از شکافی در زمین بالا می‌آیند و از دهانه‌ی یک کوه بیرون می‌ریزند. به چنین کوهی آتشفشان می‌گوییم. دماوند، بلندترین کوهِ ایران، یک آتشفشان است که اکنون خاموش و آرام است.
سرد شدن و سخت شدن
مواد مذاب وقتی بیرون می‌آیند کم‌کم سرد می‌شوند و دوباره جامد می‌شوند، درست مثلِ شکلاتِ آب‌شده که در یخچال سفت می‌شود. سنگی که از سرد شدنِ مواد مذاب ساخته می‌شود سنگ آذرین نام دارد. «آذر» در فارسی یعنی آتش.
سنگ پا وقتی ساخته شد که مواد مذابِ پر از حباب‌های گاز خیلی تند سرد شد و حباب‌ها در آن جا ماندند. بازالت، سنگی تیره و سنگین، هم یک سنگ آذرین است. بعضی مواد مذاب هم هرگز به سطح زمین نمی‌رسند و زیرِ زمین خیلی آهسته سرد می‌شوند. از آن‌ها سنگ‌هایی با دانه‌های درشت و براق مثلِ گرانیت ساخته می‌شود.
در خانه امتحان کنید
- با کمک یک بزرگ‌تر، چند تکه شکلات را در یک کاسه‌ی کوچک روی بخارِ آبِ داغ بگذارید تا آب شود.
- شکلاتِ مایع را روی یک کاغذِ روغنی بریزید.
- نیم ساعت آن را در یخچال بگذارید و بعد بیرون بیاورید. چه شده است؟
- شکلات مثلِ مواد مذاب از مایع به جامد تبدیل شد. حالا آن را بخورید!
واژه‌های این درس
- مواد مذاب - سنگی که از گرمای زیاد ذوب شده و مایع شده است.
- آتشفشان - کوهی که مواد مذاب از دهانه‌اش بیرون می‌ریزد.
- سنگ آذرین - سنگی که از سرد و سخت شدنِ مواد مذاب ساخته می‌شود.
ایده‌ی اصلی
درونِ زمین سنگ‌ها ذوب می‌شوند. وقتی این مواد مذاب سرد و جامد می‌شوند، سنگ آذرین ساخته می‌شود.