زنده یا غیرزنده؟
جمعه با خانواده برای ناهار به بوستان رفته‌اید. زیرِ یک درختِ چنار زیرانداز پهن کرده‌اید. گنجشکی روی شاخه آواز می‌خواند، مورچه‌ها از کنارِ زیرانداز رد می‌شوند، جوی آبی کنارِ چمن می‌گذرد و آفتاب روی سنگ‌ها افتاده است. از همه‌ی این‌ها، کدام زنده‌اند؟
نشانه‌های زندگی
همه‌ی موجودات زنده چند کار را انجام می‌دهند:
- رشد می‌کنند: نهالِ کوچک درخت می‌شود و جوجه مرغ.
- غذا می‌خورند: جانوران غذا را پیدا می‌کنند و می‌خورند؛ گیاهان با نورِ خورشید غذای خودشان را می‌سازند.
- نفس می‌کشند: هوا را می‌گیرند و پس می‌دهند، حتی گیاهان.
- حرکت می‌کنند: جانوران راه می‌روند، می‌پرند یا شنا می‌کنند. گیاهان هم آرام به سمتِ نور خم می‌شوند و گل‌هایشان باز و بسته می‌شود.
- موجودی شبیهِ خودشان به وجود می‌آورند: گربه بچه‌گربه می‌آورد و از دانه‌ی گوجه‌فرنگی بوته‌ی گوجه‌فرنگی می‌روید.
زنده و غیرزنده در بوستان
حالا به بوستان برگردیم. درختِ چنار، چمن، گنجشک و مورچه همه‌ی این نشانه‌ها را دارند، پس زنده‌اند. خاک، آب، هوا، نورِ خورشید و سنگ هیچ‌کدام رشد نمی‌کنند، غذا نمی‌خورند و موجودی شبیهِ خودشان نمی‌سازند. این‌ها موجودات غیرزنده‌اند. موجودات زنده بدونِ این غیرزنده‌ها نمی‌توانند زندگی کنند: درخت به خاک، آب، هوا و نور نیاز دارد.
دو نمونه‌ی سخت: دانه‌ی خشکِ لوبیا تکان نمی‌خورد، اما زنده است؛ اگر آب و گرما به آن برسد سبز می‌شود. ماشین حرکت می‌کند، اما زنده نیست؛ رشد نمی‌کند و ماشینِ کوچکی به دنیا نمی‌آورد.
دو گروهِ بزرگِ زنده‌ها
موجودات زنده‌ای که در بوستان دیدیم دو گروهِ بزرگ دارند: گیاهان، مثلِ چنار و چمن، و جانوران، مثلِ گنجشک و مورچه. در درس‌های بعدی می‌بینیم این دو گروه چطور به هم وابسته‌اند.
در خانه امتحان کنید
- در حیاطِ خانه، مدرسه یا یک بوستان قدم بزنید. مراقب باشید به گیاه یا جانوری آسیب نزنید.
- در دفترتان جدولی با دو ستون بکشید: «زنده» و «غیرزنده».
- دست‌کم پنج چیز در هر ستون بنویسید.
- زیرِ ستونِ «زنده» دو ستونِ کوچک‌تر بکشید: «گیاه» و «جانور»، و زنده‌ها را در آن‌ها بگذارید.
واژه‌های این درس
- موجود زنده - چیزی که رشد می‌کند، غذا می‌خورد، نفس می‌کشد، حرکت می‌کند و موجودی شبیهِ خودش به وجود می‌آورد.
- موجود غیرزنده - چیزی که این نشانه‌ها را ندارد، مثلِ سنگ، آب و هوا.
ایده‌ی اصلی
موجودات زنده رشد می‌کنند، غذا می‌خورند، نفس می‌کشند، حرکت می‌کنند و موجودی شبیهِ خودشان به وجود می‌آورند. گیاهان و جانوران زنده‌اند؛ خاک، آب، هوا و سنگ غیرزنده‌اند.