کلیه‌ها
در هر خانه هر روز چیزهایی وارد می‌شود: نان، میوه، شیر. هر روز هم چیزهایی بیرون می‌رود: پوستِ میوه، کاغذِ بسته‌بندی، زباله. اگر کسی زباله‌ها را بیرون نبرد، چند روز بعد خانه پر از زباله می‌شود. سلول‌های بدن هم زباله می‌سازند. بدن این زباله‌ها را چطور بیرون می‌برد؟
مواد دفعیِ سلول‌ها
سلول‌ها وقتی از غذا استفاده می‌کنند، موادی می‌سازند که دیگر به کارشان نمی‌آید. به این مواد مواد دفعی می‌گوییم. سلول‌ها مواد دفعی را به خونِ مویرگ‌ها می‌دهند. در درس «تنفس» دیدیم که یکی از آن‌ها، کربن‌دی‌اکسید، با بازدم از بدن بیرون می‌رود. اما مواد دفعیِ دیگر و آبی که بدن بیش از نیاز دارد، باید از راهِ دیگری بیرون بروند.
کلیه‌ها، صافیِ خون
شما دو کلیه دارید. کلیه‌ها لوبیایی‌شکل‌اند، هر کدام تقریباً به اندازه‌ی مشتِ شما، و در پشتِ بدن، دو طرفِ ستونِ مهره و کمی بالاتر از کمر قرار دارند.
خون همیشه از کلیه‌ها می‌گذرد. کلیه‌ها مثلِ یک صافیِ بسیار دقیق کار می‌کنند: مواد دفعی و آبِ اضافی را از خون جدا می‌کنند و خونِ تمیز را به بدن برمی‌گردانند. آنچه جدا شده ادرار است. ادرار از دو لوله‌ی باریک پایین می‌رود و در کیسه‌ای به نام مثانه جمع می‌شود. وقتی مثانه پر می‌شود، احساس می‌کنید باید به دستشویی بروید.
مراقبت از کلیه‌ها
- هر روز به اندازه‌ی کافی آب بنوشید. کلیه‌ها برای بیرون بردنِ مواد دفعی به آب نیاز دارند.
- هر وقت لازم شد به دستشویی بروید. نگه داشتنِ ادرار برای مدتی طولانی به کلیه‌ها و مثانه آسیب می‌زند.
- غذای خیلی شور، مثلِ چیپس و پفک، کارِ کلیه‌ها را سخت‌تر می‌کند.
در خانه امتحان کنید
- با کمک یک بزرگ‌تر، یک صافیِ کاغذیِ قهوه یا یک دستمال‌کاغذیِ تاشده را روی یک لیوان بگذارید.
- کمی آب را با یک قاشق خاک یا تفاله‌ی چای مخلوط کنید و آرام روی صافی بریزید.
- ببینید چه چیزی از صافی رد می‌شود و چه چیزی روی آن می‌ماند. کلیه‌ها هم خون را صاف می‌کنند، اما صافیِ آن‌ها بسیار دقیق‌تر است و ذره‌هایی بسیار ریزتر را جدا می‌کند.
- آبِ گل‌آلود را ننوشید و بعد از کار دست‌هایتان را بشویید.
واژه‌های این درس
- مواد دفعی - موادی که سلول‌ها می‌سازند و بدن باید بیرونشان بفرستد.
- کلیه - هر کدام از دو اندامِ لوبیایی‌شکلی که خون را تصفیه می‌کنند.
- ادرار - مایعی از مواد دفعی و آبِ اضافی که کلیه‌ها می‌سازند.
- مثانه - کیسه‌ای که ادرار در آن جمع می‌شود.
ایده‌ی اصلی
دو کلیه خون را تصفیه می‌کنند و مواد دفعی و آبِ اضافی را به ادرار تبدیل می‌کنند. ادرار در مثانه جمع می‌شود و از بدن بیرون می‌رود.