قطب‌های آهن‌ربا

یک آهن‌ربای میله‌ای را در قوطیِ گیره‌ها فرو می‌کنید و بیرون می‌آورید. گیره‌ها همه‌جای آن نچسبیده‌اند: دو سرش پر از گیره است و وسطش تقریباً خالی. چرا؟ و چرا به دو سرِ آهن‌ربا شمال و جنوب می‌گوییم، وقتی آهن‌ربا روی میز است و رو به هیچ‌جا نیست؟

کجای آهن‌ربا قوی‌تر است؟

کششِ آهن‌ربا در همه‌جای آن یکسان نیست. در دو سرش از همه‌جا بیشتر است و در وسطش از همه‌جا کمتر. به این دو جا قطب می‌گوییم. هر آهن‌ربا دو قطب دارد، حتی آهن‌ربای گرد یا نعلی‌شکل.

یک آهن‌ربای میله‌ای که از توده‌ی گیره‌ها بیرون آمده: دو سرش پر از گیره‌های آویزان است و وسطش خالی مانده است.

چرا شمال و جنوب؟

اگر آهن‌ربا را از وسطش با نخ آویزان کنید و صبر کنید تا از چرخیدن بایستد، یک سرش رو به شمال و سرِ دیگرش رو به جنوب می‌ایستد. اگر آن را بچرخانید و رها کنید، دوباره برمی‌گردد و همان سرش رو به شمال می‌ایستد.

به سری که رو به شمال می‌ایستد قطب شمال می‌گوییم و آن را با حرفِ N نشان می‌دهیم. به سرِ دیگر قطب جنوب می‌گوییم و آن را با S نشان می‌دهیم. اغلب قطب شمال را قرمز رنگ می‌کنند.

پارسال دیدیم که قطب‌های ناهمنام (N و S) همدیگر را جذب می‌کنند و قطب‌های همنام (N و N، یا S و S) همدیگر را دفع می‌کنند، یعنی از هم دور می‌کنند. اگر قطب‌های یک آهن‌ربا نام نداشتند، با نخ پیدایشان کنید.

آهن‌ربای میله‌ای که از وسطش با نخی آویزان است و ایستاده. سرِ قرمزِ آن رو به شمال و سرِ آبی‌اش رو به جنوب است.

آهن‌ربا بسازید

اگر یک میخ یا سوزنِ آهنی را بارها با یک قطبِ آهن‌ربا مالش دهید، همیشه از یک سر به سرِ دیگر و در یک جهت، میخ خودش آهن‌ربایی ضعیف می‌شود. حالا می‌تواند گیره‌ی کاغذ بردارد. اگر آهن‌ربا را عقب و جلو بکشید، این کار نمی‌شود.

دستی که آهن‌ربایی را روی یک میخِ آهنی می‌کشد. پیکان‌ها نشان می‌دهند آهن‌ربا همیشه از یک سرِ میخ تا سرِ دیگر و در یک جهت حرکت می‌کند و بعد بالا می‌رود و از اول شروع می‌کند.

در خانه امتحان کنید

با کمک یک بزرگ‌تر:

یک گیره‌ی کاغذ را صاف کنید تا میله‌ای باریک شود.
پیش از هر کاری آن را به چند گیره‌ی کوچک نزدیک کنید. چیزی برمی‌دارد؟
حالا آن را سی بار با یک سرِ آهن‌ربا مالش دهید، همیشه از یک سر تا سرِ دیگر و در یک جهت.
دوباره آن را به گیره‌ها نزدیک کنید. چند گیره برمی‌دارد؟ اگر پنجاه بار مالش دهید چه؟

واژه‌های این درس

قطب - هر کدام از دو جایی از آهن‌ربا که کششش آن‌جا از همه‌جا بیشتر است.
قطب شمال (N) و قطب جنوب (S) - سرهایی از آهن‌ربا که وقتی آزادانه بچرخد، رو به شمال و رو به جنوب می‌ایستند.
جذب و دفع - به طرفِ خود کشیدن، و از خود دور کردن.

ایده‌ی اصلی

کششِ آهن‌ربا در دو قطبش از همه‌جا بیشتر است. آهن‌ربایی که آزادانه بچرخد رو به شمال و جنوب می‌ایستد، و آهنی که با آهن‌ربا مالش داده شود خودش آهن‌ربا می‌شود.