رسانا و نارسانا
به دوشاخه‌ی یک وسیله‌ی برقی نگاه کنید. دو میله‌ی فلزی دارد، اما جایی که با دست می‌گیرید پلاستیکی است. پیچ‌گوشتیِ برق‌کارها هم دسته‌ای پلاستیکی دارد. چرا این‌جاها پلاستیک گذاشته‌اند و آن‌جاها فلز؟
آزمایشِ شکاف
یک مدارِ ساده با باتری قلمی و لامپ بسازید، اما در وسطش شکافی بگذارید. لامپ خاموش است، چون حلقه باز است. حالا چیزهای گوناگون را در شکاف بگذارید، طوری که به هر دو سرِ سیم برسند.
اگر آن چیز الکتریسیته را عبور دهد، حلقه بسته می‌شود و لامپ روشن می‌شود. اگر عبور ندهد، لامپ خاموش می‌ماند. این راهِ ساده‌ای است برای آزمودنِ هر ماده.
رسانا و نارسانا
میخِ آهنی، سکه، گیره‌ی کاغذ و سیمِ مسی لامپ را روشن می‌کنند. همه‌ی این‌ها فلز هستند. به چیزهایی که الکتریسیته را از خودشان عبور می‌دهند رسانای الکتریکی می‌گوییم.
پاک‌کن، خط‌کش پلاستیکی، تیله‌ی شیشه‌ای و چوبِ خشک لامپ را روشن نمی‌کنند. به چیزهایی که الکتریسیته را عبور نمی‌دهند نارسانا یا عایق الکتریکی می‌گوییم.
سیمِ برق
حالا معمای دوشاخه حل می‌شود. داخلِ سیمِ برق، رشته‌های نازکِ مس هست. مس رساناست و برق را می‌برد. دورِ مس را پلاستیک گرفته‌اند. پلاستیک نارساناست و نمی‌گذارد برق به دستی برسد که سیم را گرفته است. دسته‌ی پیچ‌گوشتی و بدنه‌ی دوشاخه هم برای همین پلاستیکی‌اند.
هشدار
آبِ شیر هم برق را عبور می‌دهد. هرگز با دستِ خیس به وسیله‌ی برقی، کلید یا پریز دست نزنید، و هرگز سیمی را که روکشش پاره شده لمس نکنید.
در خانه امتحان کنید
با کمک یک بزرگ‌تر:
- با یک باتری قلمی، یک لامپ کوچک و سه تکه سیمِ روکش‌دار مداری بسازید که وسطش شکافی دارد.
- ده چیزِ کوچک جمع کنید: قاشق، کلید، سکه، مداد پاک‌کن‌دار، درِ بطری، دکمه، برگِ درخت...
- پیش از هر آزمایش پیش‌بینی کنید: لامپ روشن می‌شود یا نه؟
- هر چیز را در شکاف بگذارید و در جدولی بنویسید: رسانا یا نارسانا.
واژه‌های این درس
- رسانای الکتریکی - ماده‌ای که الکتریسیته را از خودش عبور می‌دهد، مثلِ فلزها.
- نارسانا (عایق) الکتریکی - ماده‌ای که الکتریسیته را عبور نمی‌دهد، مثلِ پلاستیک، لاستیک، شیشه و چوبِ خشک.
ایده‌ی اصلی
فلزها رسانای الکتریکی‌اند و برق را عبور می‌دهند. پلاستیک و لاستیک نارسانا هستند؛ برای همین سیمِ برق از مس است و روکشِ پلاستیکی دارد.