تک‌لپه‌ای یا دولپه‌ای؟
در یک سفر به جنگل، گیاهانی می‌بینید که هیچ‌وقت ندیده‌اید: یکی برگ‌های باریک و بلند دارد و گل‌های سفید، دیگری برگ‌های پهن و گل‌های زرد. اسمشان را نمی‌دانید. با این حال آیا می‌توانید بگویید هر کدام در کدام گروه است؟
از کجا شروع کنیم؟
برای گروه‌بندی گیاهان می‌شود به چیزهای مختلفی نگاه کرد: شکل برگ، شکل ریشه، تعداد گلبرگ‌ها یا دانه. کدام درست است؟ همه‌شان! چون این ویژگی‌ها با هم جور درمی‌آیند.
پارسال دیدیم که دانه‌ی بعضی گیاهان یک لپه دارد و دانه‌ی بعضی دو لپه. گیاهی که دانه‌اش یک لپه دارد تک‌لپه‌ای است، مثل گندم، ذرت و سوسن. گیاهی که دانه‌اش دو لپه دارد دولپه‌ای است، مثل لوبیا، انار و گل سرخ.
یک جدولِ کامل
تک‌لپه‌ای‌ها و دولپه‌ای‌ها فقط در دانه با هم فرق ندارند. اگر چند ویژگی را کنار هم بگذاریم، این جدول درست می‌شود:
| ویژگی | تک‌لپه‌ای | دولپه‌ای |
|---|---|---|
| دانه | یک‌تکه، با یک لپه | دو نیمه، با دو لپه |
| برگ | دراز و باریک، رگبرگ‌های راست و کنار هم | پهن، رگبرگ‌های شاخه‌شاخه |
| ریشه | افشان: دسته‌ای از ریشه‌های نازکِ هم‌اندازه | راست: یک ریشه‌ی اصلیِ کلفت با ریشه‌های کوچک |
| گلبرگ‌ها | ۳ یا ۶ تا | ۴ یا ۵ تا |
پس اگر گیاهِ جنگل برگِ باریک با رگبرگ‌های راست و گلی با شش گلبرگ دارد، به احتمال زیاد تک‌لپه‌ای است، حتی اگر دانه‌اش را نبینید.
برگ از همه آسان‌تر دیده می‌شود. برگی را جلوی نور بگیرید: رگبرگ‌های برگِ تک‌لپه‌ای از پایین تا نوک، راست و کنار هم می‌روند، اما رگبرگ‌های برگِ دولپه‌ای از یک رگبرگِ میانی شاخه‌شاخه جدا می‌شوند.
همه‌شان گل دارند
تک‌لپه‌ای‌ها و دولپه‌ای‌ها یک چیزِ مشترک دارند: همه گل‌دارند. گندم و چمن هم گل دارند، فقط گلشان کوچک و سبز است و کمتر به چشم می‌آید. در درس‌های بعد می‌بینیم گل از چه بخش‌هایی ساخته شده و چه کاری انجام می‌دهد، و می‌بینیم که بعضی گیاهان اصلاً گل ندارند.
در خانه امتحان کنید
- یک پیاز یا تره و یک بوته‌ی جعفری یا گشنیز را از سبزی‌فروشی، با ریشه، تهیه کنید.
- ریشه‌هایشان را آرام در آب بشویید و کنار هم بگذارید. کدام افشان است و کدام راست؟
- رگبرگ‌های برگشان را هم مقایسه کنید و برای هر کدام بنویسید تک‌لپه‌ای است یا دولپه‌ای.
واژه‌های این درس
- ریشه‌ی افشان - دسته‌ای از ریشه‌های نازک و تقریباً هم‌اندازه.
- ریشه‌ی راست - یک ریشه‌ی اصلیِ کلفت که ریشه‌های کوچک از آن جدا می‌شوند.
- گیاه گل‌دار - گیاهی که گل می‌دهد.
ایده‌ی اصلی
دانه، برگ، ریشه و تعداد گلبرگ‌ها با هم نشان می‌دهند گیاهِ گل‌دار تک‌لپه‌ای است یا دولپه‌ای.