کهکشان راه شیری
اگر در شبی تاریک و بی‌ماه، دور از شهر، به آسمان نگاه کنید، نوارِ کم‌رنگ و سفیدی می‌بینید که از یک طرفِ آسمان تا طرفِ دیگر کشیده شده است، مثلِ رودی از شیر یا ابری نازک. این نوار چیست؟
کهکشان
ستاره‌ها در آسمان پخش و پراکنده نیستند. آن‌ها در گروه‌های بسیار بزرگی به نامِ کهکشان جمع شده‌اند. هر کهکشان میلیاردها ستاره دارد.
کهکشانی که ما در آن زندگی می‌کنیم کهکشان راه شیری نام دارد. صدها میلیارد ستاره در آن هست. همه‌ی ستاره‌هایی که در شب می‌بینیم در همین کهکشان‌اند. آن نوارِ سفید هم خودِ کهکشانِ ماست: میلیاردها ستاره‌ی خیلی دور که آن‌قدر به هم نزدیک دیده می‌شوند که نورشان در هم می‌آمیزد. نامِ فارسیِ «کهکشان» از «کاه‌کشان» آمده است: راهی که از بارِ کسانی که کاه می‌بردند، کاه بر آن ریخته است.
خورشید، یک ستاره
خورشید هم یک ستاره است، مثلِ همان نقطه‌های روشنِ شب، چون از خودش نور دارد. خورشید نزدیک‌ترین ستاره به زمین است. برای همین بزرگ و پرنور دیده می‌شود و روز را روشن می‌کند. خورشید یکی از صدها میلیارد ستاره‌ی کهکشان راه شیری است و نه در وسطِ آن، که در یکی از بازوهایش قرار دارد.
چطور فهمیدیم؟
مردم از هزاران سال پیش با دقت به آسمان نگاه کرده‌اند. بیش از ۷۵۰ سال پیش، در رصدخانه‌ی مراغه، ستاره‌شناسانی به سرپرستیِ خواجه نصیرالدین طوسی سال‌ها حرکتِ سیاره‌ها و جای ستاره‌ها را اندازه گرفتند و در جدول‌هایی نوشتند. رصدخانه جایی است که ستاره‌شناسان در آن آسمان را با ابزارهای ویژه تماشا و اندازه‌گیری می‌کنند.
حدود چهارصد سال پیش، گالیله تلسکوپی ساخت. تلسکوپ وسیله‌ای است که چیزهای دور را بزرگ‌تر و روشن‌تر نشان می‌دهد. گالیله تلسکوپ را به طرفِ آن نوارِ سفید گرفت و دید که از تعدادِ بی‌شماری ستاره‌ی ریز ساخته شده است. امروز ستاره‌شناسان در رصدخانه‌ها با تلسکوپ‌های بسیار بزرگ آسمان را تماشا می‌کنند.
در خانه امتحان کنید
- یک برگ کاغذِ سیاه یا سرمه‌ای بردارید.
- با یک مدادِ سفید یا لاک‌غلط‌گیر، صدها نقطه‌ی ریز در یک نوارِ پهن روی کاغذ بگذارید. وسطِ نوار نقطه‌ها را خیلی نزدیکِ هم بگذارید.
- کاغذ را به دیوار بزنید و از آن طرفِ اتاق نگاهش کنید. هنوز تک‌تکِ نقطه‌ها را می‌بینید، یا نوارِ سفیدِ کم‌رنگی می‌بینید؟
واژه‌های این درس
- کهکشان - گروهی بسیار بزرگ از میلیاردها ستاره.
- کهکشان راه شیری - کهکشانی که خورشید و زمین در آن‌اند.
- تلسکوپ - وسیله‌ای که چیزهای دور را بزرگ‌تر و روشن‌تر نشان می‌دهد.
- رصدخانه - جایی برای تماشا و اندازه‌گیریِ آسمان.
ایده‌ی اصلی
ستاره‌ها در کهکشان‌ها جمع شده‌اند. خورشید یکی از صدها میلیارد ستاره‌ی کهکشان راه شیری و نزدیک‌ترین ستاره به ماست.