جانوران بی‌مهره
گلدانی را که مدتی گوشه‌ی حیاط مانده است بلند کنید. زیرش خاکِ نمناک است و ناگهان چند جانورِ کوچک به هر طرف می‌دوند: یک خرخاکی، چند مورچه، یک کرم خاکی که آرام خودش را در خاک فرو می‌برد. این جانورانِ کوچک در چه چیزی با هم شبیه‌اند؟
جانورانی که ستون مهره ندارند
پارسال دیدیم که بعضی جانوران ستون مهره دارند: ردیفی از استخوان‌های کوچک در پشتشان. ماهی، قورباغه، مار، گنجشک و گربه همه مهره‌دارند.
اما هیچ‌کدام از جانورانِ زیرِ گلدان استخوانی در پشتشان ندارند. به جانورانی که ستون مهره ندارند بی‌مهره می‌گوییم. شاید باورتان نشود: از هر صد نوع جانوری که می‌شناسیم، بیشتر از نود و پنج نوعشان بی‌مهره‌اند. یعنی مهره‌داران فقط گروه کوچکی از جانوران‌اند.
بی‌مهره‌ها همه‌جا هستند
بی‌مهره‌ها فقط در باغچه نیستند. حلزون بدنِ نرمی دارد و خانه‌اش را روی پشتش می‌برد. صدفِ دوکفه‌ای بدنِ نرمش را میان دو پوسته‌ی سخت پنهان می‌کند. ستاره‌ی دریایی پنج بازو دارد و آرام روی سنگ‌های کفِ دریا راه می‌رود. هشت‌پا هشت بازوی دراز دارد و می‌تواند رنگش را عوض کند. عروس دریایی بدنی نرم و شفاف دارد، مثل یک چتر، و بیشترِ بدنش آب است.
پروانه و زنبور در هوا پرواز می‌کنند، کرم خاکی در خاک تونل می‌کَنَد و میگو در آب شنا می‌کند. همه‌ی این‌ها بی‌مهره‌اند، با این‌که هیچ شباهتی به هم ندارند.
گروه‌بندی بی‌مهره‌ها
دانشمندان مهره‌داران را در پنج گروه گذاشته‌اند. بی‌مهره‌ها را هم گروه‌بندی کرده‌اند، با نگاه کردن به شکلِ بدنشان: بدنشان حلقه‌حلقه است یا بندبند؟ چند پا دارند؟ شاخک دارند یا نه؟ در درس‌های بعد با چند گروهِ مهمِ بی‌مهره‌ها آشنا می‌شویم: کرم‌ها، حشره‌ها، عنکبوتیان، سخت‌پوستان و هزارپایان.
در خانه امتحان کنید
- با کمک یک بزرگ‌تر، یک سنگ یا گلدانِ کوچک را در باغچه یا پارک آرام بلند کنید.
- با ذره‌بین نگاه کنید و جانورانی را که می‌بینید بشمارید. شکل یکی را در دفترتان بکشید.
- به هیچ جانوری دست نزنید و سنگ را آرام سر جایش بگذارید، چون خانه‌ی همین جانوران است.
واژه‌های این درس
- بی‌مهره - جانوری که ستون مهره ندارد.
- ستون مهره - ردیف استخوان‌های کوچک در پشت جانوران مهره‌دار.
ایده‌ی اصلی
بیشترِ جانوران بی‌مهره‌اند. آن‌ها در خاک، آب و هوا زندگی می‌کنند و از روی شکل بدنشان در گروه‌های مختلف قرار می‌گیرند.