فلز یا چوب؟

یک قاشقِ فلزی را در لیوانِ چای داغ جا گذاشته‌اید. چند دقیقه بعد که برش می‌دارید، دسته‌اش داغ است، با این‌که دسته اصلاً در چای نبود. قاشقِ پلاستیکیِ کنارش اما هنوز سرد است. گرما چطور از تهِ قاشقِ فلزی تا سرِ دسته‌اش رفت؟

رسانای گرما

در درس «گرما جابه‌جا می‌شود» دیدیم که گرما از چیزِ گرم‌تر به سردتر می‌رود. گرما از چای به تهِ قاشق می‌رسد، و بعد ذره‌ذره در خودِ قاشق بالا می‌رود.

در فلزها این کار خیلی تند انجام می‌شود. به موادی که گرما را زود از خودشان عبور می‌دهند رسانای گرما می‌گوییم. آهن، مس، فولاد و آلومینیوم همه رسانای گرما هستند.

نارسانای گرما

چوب، پلاستیک، پارچه و حتی هوا گرما را خیلی آرام عبور می‌دهند. به آن‌ها نارسانای گرما یا عایق گرمایی می‌گوییم. گرما در قاشقِ چوبی آن‌قدر کُند بالا می‌رود که دسته‌اش تقریباً سرد می‌ماند.

هر کدام به کاری می‌آید

قابلمه و کتری را از فلز می‌سازند تا گرمای شعله زود به غذا و آب برسد. اما دسته‌ی قابلمه را اغلب از چوب یا پلاستیک می‌سازند تا دستمان نسوزد. دستکشِ آشپزخانه هم از پارچه‌ی ضخیم است. مردمِ ایران از گذشته در ظرف‌های مسی و سنگی و سفالی آشپزی می‌کردند و هر کدام را برای کاری به کار می‌بردند.

در خانه امتحان کنید

با کمک یک بزرگ‌تر:

1. یک لیوان را با آبِ داغِ شیر پر کنید (نه آبِ جوش).
2. یک قاشقِ فلزی، یک قاشقِ چوبی و یک قاشقِ پلاستیکیِ هم‌اندازه را با هم در آن بگذارید.
3. پیش‌بینی کنید دسته‌ی کدام زودتر گرم می‌شود.
4. بعد از دو دقیقه، با دقت سرِ دسته‌ها را لمس کنید. کدام گرم‌تر بود؟

واژه‌های این درس

• رسانای گرما - ماده‌ای که گرما را زود از خودش عبور می‌دهد، مثلِ فلزها.
• نارسانای گرما (عایق گرمایی) - ماده‌ای که گرما را آرام عبور می‌دهد، مثلِ چوب، پلاستیک، پارچه و هوا.

ایده‌ی اصلی

فلزها رسانای گرما هستند و گرما را زود عبور می‌دهند. چوب، پلاستیک، پارچه و هوا نارسانای گرما هستند؛ برای همین قابلمه فلزی است و دسته‌اش چوبی.