آتشفشان، خطر و فایده
سنگ‌پای حمام را در یک کاسه‌ی آب بیندازید. شگفت‌انگیز است: این سنگ روی آب می‌ماند! یک سنگِ معمولی همان لحظه ته می‌نشیند. سنگ‌پا از کجا آمده است که این‌قدر سبک است؟ از دلِ یک آتشفشان.
خطرها
آتشفشان‌ها می‌توانند بسیار خطرناک باشند. گدازه هرچه سرِ راهش باشد می‌سوزاند، هرچند معمولاً آن‌قدر آهسته می‌آید که مردم فرصتِ دور شدن دارند. خطرِ بزرگ‌تر خاکستر است: ابری از ذره‌های ریزِ سنگ که نفس کشیدن را سخت می‌کند، روی بام‌ها سنگینی می‌کند و پروازِ هواپیماها را متوقف می‌کند. گازهای سمی، و سیلابی از گِل و خاکستر که با باران از دامنه پایین می‌آید، خطرهای دیگرِ آتشفشان‌اند. برای همین دانشمندان آتشفشان‌ها را با دستگاه‌هایی مثلِ لرزه‌نگار زیرِ نظر دارند تا اگر بیدار شدند، مردم را زود باخبر کنند.
فایده‌ها
- خاکِ حاصل‌خیز: خاکستر و سنگ‌های آتشفشانی پس از سال‌ها خاکی پربار برای کشاورزی می‌سازند.
- سنگ‌پا و پوکه‌ی معدنی: وقتی گدازه‌ی پر از گاز تند سرد می‌شود، حباب‌های گاز در آن می‌مانند و سنگی پر از سوراخ‌های ریز می‌سازند. این سنگ‌ها سبک‌اند؛ از سنگ‌پا برای تمیز کردنِ پوست و از پوکه‌ی معدنی برای ساختنِ دیوارها و بلوک‌های سبک استفاده می‌کنند.
- چشمه‌های آب‌گرم: آبِ زیرزمینی در نزدیکیِ ماگما گرم می‌شود و از زمین بیرون می‌زند، مثلِ چشمه‌های آب‌گرمِ سرعین در اردبیل.
- گردشگری و جزیره‌های تازه: مردم برای دیدنِ کوه‌های آتشفشانی سفر می‌کنند، و در دریاها گدازه گاهی جزیره‌ای تازه می‌سازد.
فعال، خفته، خاموش
به آتشفشانی که در سال‌های اخیر فوران کرده یا گدازه و گاز بیرون می‌دهد، فعال می‌گوییم. آتشفشانی که هزاران سال است فوران نکرده اما هنوز ممکن است بیدار شود، خفته است؛ در کتاب‌ها به آن «نیمه‌فعال» هم می‌گویند. آتشفشانی که دیگر هرگز فوران نمی‌کند، خاموش است.
دماوند، بلندترین کوهِ ایران، یک آتشفشان است. آخرین فورانش هزاران سال پیش بوده است، اما هنوز از نزدیکیِ قله‌اش بخار و گازهای بدبو بیرون می‌آید. پس دماوند خاموش نیست و دانشمندان آن را زیرِ نظر دارند.
در خانه امتحان کنید
- اگر در خانه سنگ‌پا دارید، آن را با یک سنگِ معمولی هم‌اندازه بردارید.
- هر دو را در دست بگیرید. کدام سبک‌تر است؟
- هر دو را در کاسه‌ای پر از آب بیندازید. چه می‌بینید؟
- با ذره‌بین به سطحِ سنگ‌پا نگاه کنید. سوراخ‌های ریزش را ببینید و فکر کنید چرا روی آب می‌ماند.
واژه‌های این درس
- آتشفشانِ فعال - آتشفشانی که در سال‌های اخیر فوران کرده یا گاز و گدازه بیرون می‌دهد.
- آتشفشانِ خاموش - آتشفشانی که دیگر فوران نمی‌کند.
- سنگ‌پا و پوکه‌ی معدنی - سنگ‌های سبک و پرسوراخِ آتشفشانی.
ایده‌ی اصلی
آتشفشان‌ها با گدازه، خاکستر و گاز خطرناک‌اند، اما خاکِ حاصل‌خیز، سنگ‌های سبک، چشمه‌های آب‌گرم و جزیره‌های تازه هم می‌سازند. آتشفشان‌ها فعال، خفته یا خاموش‌اند و دماوند آتشفشانی است که هنوز خاموش نشده است.