پوسته، گوشته و هسته
یک هلو را از وسط نصف کنید. بیرونش یک پوستِ نازک است، زیرِ آن گوشتِ نرم و آب‌دارِ میوه، و در وسط یک هسته‌ی سفت. جالب است که در فارسی، سه لایه‌ی اصلیِ زمین هم نام‌هایی شبیهِ همین دارند: پوسته، گوشته و هسته. اما درونِ زمین چه شکلی است؟
سه لایه، از بیرون تا مرکز
از روی امواج لرزه‌ای می‌دانیم که زمین از نظرِ جنسِ موادش سه لایه‌ی اصلی دارد:
- پوسته لایه‌ی بیرونی است که ما روی آن زندگی می‌کنیم. زیرِ اقیانوس‌ها حدودِ ۵ تا ۱۰ کیلومتر و زیرِ کوه‌های بلند تا حدودِ ۷۰ کیلومتر ضخامت دارد. نفت، گاز، زغال‌سنگ، معدن‌های فلز و آب‌های زیرزمینی همه در پوسته‌اند.
- گوشته زیرِ پوسته است و تا عمقِ حدودِ ۲۹۰۰ کیلومتر ادامه دارد. گوشته از سنگ‌های بسیار داغی ساخته شده که جنسشان با سنگ‌های پوسته فرق دارد. ضخیم‌ترین لایه‌ی زمین است.
- هسته در مرکزِ زمین است. بیشترِ آن از دو فلز ساخته شده است: آهن و نیکل. هسته بسیار داغ است.
از سطحِ زمین تا مرکزِ آن حدودِ ۶۴۰۰ کیلومتر راه است.
پوسته چقدر نازک است؟
اگر زمین به اندازه‌ی یک سیب کوچک می‌شد، پوسته‌اش از پوستِ همان سیب هم نازک‌تر بود. عمیق‌ترین چاهی که آدم‌ها کنده‌اند حدودِ ۱۲ کیلومتر عمق دارد. این چاه حتی از پوسته هم نگذشته است. در برابرِ ۶۴۰۰ کیلومتر، تنها خراشی روی سطحِ زمین است. برای همین، هرچه درباره‌ی گوشته و هسته می‌دانیم، از امواج لرزه‌ای و آزمایش‌های دیگر به دست آمده است، نه از رفتن به آن‌جا.
در خانه امتحان کنید
- نواری کاغذی به درازای ۶۴ سانتی‌متر ببُرید. هر سانتی‌مترِ آن ۱۰۰ کیلومتر از زمین است. یک سرش سطحِ زمین و سرِ دیگرش مرکزِ زمین است.
- از سرِ سطحِ زمین، ۲۹ سانتی‌متر جدا کنید و این بخش را با رنگِ نارنجی رنگ بزنید: این گوشته است.
- بقیه‌ی نوار، یعنی ۳۵ سانتی‌متر، را زرد کنید: این هسته است.
- حالا پوسته را بکشید. زیرِ یک خشکی، پوسته فقط حدودِ سه‌دهم سانتی‌متر می‌شود. با مدادِ نوک‌تیز خطی نازک در لبه‌ی نوار بکشید. پوسته چقدر از نوار را گرفت؟
واژه‌های این درس
- پوسته - نازک‌ترین و بیرونی‌ترین لایه‌ی زمین که روی آن زندگی می‌کنیم.
- گوشته - لایه‌ی ضخیمِ سنگیِ داغ، زیرِ پوسته.
- هسته - لایه‌ی مرکزیِ زمین که بیشترِ آن آهن و نیکل است.
ایده‌ی اصلی
زمین سه لایه‌ی اصلی دارد: پوسته‌ی نازکِ بیرونی، گوشته‌ی ضخیم و هسته‌ی آهنی در مرکز. پوسته در برابرِ کلِ زمین بسیار نازک است و ما گوشته و هسته را تنها از راهِ امواج لرزه‌ای می‌شناسیم.