برای همیشه رفته
تا حدودِ هفتاد سال پیش، در جنگل‌های شمالِ ایران ببر زندگی می‌کرد: ببرِ مازندران. امروز حتی یکی از این ببرها در هیچ جای دنیا زنده نیست. چه بر سرِ آن‌ها آمد؟
انقراض یعنی چه؟
وقتی آخرین جانورِ یک نوع بمیرد، آن نوع منقرض شده است. انقراض برگشت ندارد: هیچ‌کس نمی‌تواند ببرِ مازندران را دوباره به جنگل برگرداند. در تاریخِ زمین جاندارانِ زیادی منقرض شده‌اند. دایناسورها را فقط از فسیل‌هایشان می‌شناسیم. اما امروز، بیشترِ انقراض‌ها کارِ خودِ ما انسان‌هاست.
چرا جانداران منقرض می‌شوند؟
هر جاندار برای زندگی به زیستگاهِ خودش نیاز دارد: جایی با غذا، آب و پناهگاهِ مناسب. وقتی زیستگاه تغییر کند، بعضی جانداران نمی‌توانند خود را با وضعِ تازه سازگار کنند. کم‌کم کم می‌شوند و شاید سرانجام همه‌شان از بین بروند.
زیستگاه‌ها به چند دلیل تغییر می‌کنند: جنگل‌ها بریده می‌شوند تا جای مزرعه، جاده و شهر باز شود؛ آب و خاک آلوده می‌شوند؛ آب‌وهوا تغییر می‌کند. شکارِ بی‌حساب هم جانوران را کم می‌کند. ببرِ مازندران هر دو را با هم دید: جنگل‌های دشت‌های شمال به کشتزار تبدیل شد، خودش شکار شد و طعمه‌هایش، مثلِ گراز و مرال، هم کم شدند.
هنوز دیر نیست
پلنگِ ایرانی هنوز در کوه‌های ایران زندگی می‌کند، اما شمارش کم است. یوزپلنگِ آسیایی، تندروترین جانورِ خشکی، فقط در دشت‌ها و کویرهای ایران مانده و شمارش به کمتر از پنجاه رسیده است. این جانوران در خطرِ انقراض هستند. هنوز می‌شود نجاتشان داد: با نگه‌داشتنِ زیستگاه‌هایشان در منطقه‌های حفاظت‌شده، با جلوگیری از شکار، و با رانندگیِ آرام در جاده‌هایی که از زیستگاهِ یوز می‌گذرند.
در خانه امتحان کنید
- با کمکِ یک بزرگ‌تر، دنبالِ یک جانور یا گیاهِ در خطرِ انقراض در استانِ خودتان بگردید.
- آن را بکشید و زیرش بنویسید: کجا زندگی می‌کند؟ چه چیزی زیستگاهش را تهدید می‌کند؟
- سه کار پیشنهاد کنید که مردمِ شهرتان می‌توانند برای نجاتش انجام دهند.
واژه‌های این درس
- زیستگاه - جایی که جاندار در آن غذا، آب و پناهگاه پیدا می‌کند و زندگی می‌کند.
- منقرض - نوعی از جانداران که دیگر هیچ فردی از آن زنده نیست.
- در خطرِ انقراض - نوعی که شمارش آن‌قدر کم شده که ممکن است به‌زودی منقرض شود.
ایده‌ی اصلی
وقتی زیستگاهِ جانداری تغییر کند و او نتواند خود را با آن سازگار کند، کم‌کم کم می‌شود و ممکن است منقرض شود. انقراض برگشت ندارد، اما با نگه‌داشتنِ زیستگاه‌ها می‌شود جلویش را گرفت.