با هم زندگی می‌کنند

زنبوری روی گلی می‌نشیند و شهد می‌نوشد. وقتی بلند می‌شود، پاهایش پر از گرده است و به سراغِ گلِ بعدی می‌رود. در این دیدار، چه کسی سود برد: زنبور یا گل؟

سه جور هم‌زیستی

بعضی جانداران کنارِ هم یا حتی روی هم زندگی می‌کنند. به این زندگیِ نزدیک، هم‌زیستی می‌گویند. هم‌زیستی سه جور است:

• هر دو سود می‌برند. زنبور شهد می‌گیرد و گرده‌ی گل را به گلِ دیگر می‌رساند تا گل بتواند دانه بسازد. هر دو از این دیدار چیزی به دست می‌آورند.
• یکی سود می‌برد و به دیگری ضرری نمی‌رسد. در مزرعه‌ها پرنده‌ی سفیدی به نامِ گاوچرانک پشتِ سرِ گاوها راه می‌رود. هر قدمِ گاو، حشره‌ها را از میانِ علف‌ها بیرون می‌پراند و پرنده آن‌ها را می‌گیرد. پرنده سیر می‌شود و گاو نه سودی می‌برد و نه ضرری.
• یکی سود می‌برد و دیگری آسیب می‌بیند. کَنه به پوستِ سگ می‌چسبد و خونش را می‌مکد. کنه غذا می‌گیرد و سگ ضعیف و خارش‌دار می‌شود. به جانداری مثلِ کنه که از بدنِ جاندارِ دیگری غذا می‌گیرد و به او آسیب می‌زند، انگل می‌گویند. شپش هم انگل است.

دو جاندار در یک تن

روی سنگ‌ها و تنه‌ی درختان، لکه‌های خاکستری، سبز یا نارنجی می‌بینید که شبیهِ رنگِ پوسته‌پوسته‌اند. این‌ها گلسنگ هستند. هر گلسنگ در واقع دو جاندار است که به هم چسبیده‌اند: یک قارچ و یک جلبکِ سبزِ بسیار ریز. جلبک با نورِ خورشید غذا می‌سازد و به قارچ هم می‌دهد. قارچ آب را نگه می‌دارد و برای جلبک خانه‌ای امن می‌سازد. با این همکاری، گلسنگ می‌تواند روی سنگِ لخت زندگی کند، جایی که هیچ‌کدام از آن دو به‌تنهایی نمی‌توانستند.

در خانه امتحان کنید

1. با یک بزرگ‌تر به پارک یا باغی بروید و دنبالِ هم‌زیستی بگردید: زنبور روی گل، گلسنگ روی سنگ یا درخت، پرنده‌هایی که دنبالِ دام‌ها راه می‌روند.
2. هر کدام را که دیدید، بکشید یا بنویسید.
3. در جدولی سه‌ستونی، آن‌ها را دسته‌بندی کنید: «سودِ هر دو»، «سودِ یکی، بی‌ضرر برای دیگری»، «سودِ یکی، ضرر برای دیگری».

واژه‌های این درس

• هم‌زیستی - زندگیِ نزدیکِ دو جور جاندار کنارِ هم یا روی هم.
• انگل - جانداری که از بدنِ جاندارِ دیگری غذا می‌گیرد و به او آسیب می‌زند.
• گلسنگ - قارچ و جلبکی که با هم زندگی می‌کنند و مثلِ یک جاندار به نظر می‌رسند.

ایده‌ی اصلی

جاندارانی که با هم زندگی می‌کنند، یا هر دو سود می‌برند، یا یکی سود می‌برد و به دیگری ضرری نمی‌رسد، یا یکی سود می‌برد و دیگری آسیب می‌بیند.