از ذره‌بین تا میکروسکوپ

صبح، روی برگی در باغچه یک قطره‌ی شبنم نشسته است. اگر دقیق نگاه کنید، رگ‌برگِ زیرِ قطره درشت‌تر از بقیه دیده می‌شود. همین قطره‌ی آب یک عدسیِ کوچک است. مردم چطور از چنین چیزی به میکروسکوپ رسیدند؟

اول، ذره‌بین

پارسال دیدیم که عدسی شیشه‌ی شفافی است که وسطش از لبه‌هایش ضخیم‌تر است و چیزها را بزرگ‌تر نشان می‌دهد. مردم از صدها سال پیش ذره‌بین داشتند. یک ذره‌بینِ خوب چیزها را حدودِ ده تا بیست برابر بزرگ نشان می‌دهد. این برای دیدنِ پای یک حشره کافی است، اما برای دیدنِ یاخته نه.

دو عدسی در یک لوله

حدودِ چهارصد سال پیش، کسانی که عینک می‌ساختند دریافتند که اگر دو عدسی را در دو سرِ یک لوله بگذارند، چیزها خیلی بیشتر از یک ذره‌بین بزرگ دیده می‌شوند. این نخستین میکروسکوپ‌ها بود.

حدودِ ۳۶۰ سال پیش، دانشمندی انگلیسی به نامِ رابرت هوک با میکروسکوپی که خودش ساخته بود، تکه‌ی بسیار نازکی از چوب‌پنبه را نگاه کرد. او دید که چوب‌پنبه پر از خانه‌های کوچک و خالی است، مثلِ لانه‌ی زنبور. هوک اسمِ این خانه‌ها را «سلول» گذاشت، یعنی اتاقکِ کوچک. ما امروز به آن‌ها یاخته هم می‌گوییم.

کمی بعد، مردی هلندی به نامِ لیوِن‌هوک با عدسی‌های بسیار ریزی که خودش می‌تراشید، در یک قطره آبِ برکه جانورانِ بسیار ریزی دید که شنا می‌کردند. هیچ‌کس پیش از او چنین چیزی ندیده بود.

میکروسکوپ‌های امروزی

میکروسکوپ‌های امروزی هم مثلِ همان میکروسکوپ‌های قدیمی از چند عدسی ساخته شده‌اند، اما عدسی‌هایشان بسیار دقیق‌تر است و لامپی دارند که نور را از نمونه می‌گذراند. میکروسکوپ‌های نوریِ خوب نمونه را تا حدودِ دو هزار برابر بزرگ نشان می‌دهند. در آزمایشگاهِ بیمارستان با آن خون را بررسی می‌کنند، در کارخانه‌ها کیفیتِ کالاها را می‌سنجند و پژوهشگران با آن جانداران را می‌شناسند.

در خانه امتحان کنید

1. یک تکه طلقِ شفاف یا کیسه‌ی پلاستیکیِ صاف را روی یک صفحه روزنامه بگذارید.
2. با نوکِ انگشت یا قاشق یک قطره‌ی کوچکِ آب روی طلق بچکانید.
3. از بالا به حروفِ زیرِ قطره نگاه کنید. چه می‌بینید؟ قطره‌ی بزرگ‌تر بهتر بزرگ می‌کند یا قطره‌ی کوچک‌تر و گردتر؟

واژه‌های این درس

• ذره‌بین - یک عدسیِ دسته‌دار که چیزها را چند برابر بزرگ‌تر نشان می‌دهد.
• یاخته - کوچک‌ترین بخشِ زنده‌ی بدنِ جانداران که به آن سلول هم می‌گویند.

ایده‌ی اصلی

با گذاشتنِ دو عدسی در یک لوله، میکروسکوپ ساخته شد و با آن یاخته‌ها و جانداران ریز کشف شدند. میکروسکوپ‌های نوریِ امروزی تا حدودِ دو هزار برابر بزرگ می‌کنند.