فلزها چه ویژگی‌هایی دارند؟

در میدانِ مسگرهای اصفهان صدای چکش از هر مغازه می‌آید. استادکار یک ورقِ صافِ مس را روی سندان می‌گذارد و آن‌قدر با چکش به آن می‌زند تا کم‌کم شکلِ یک سینی یا کاسه پیدا کند. ورقِ مس با این‌همه ضربه نمی‌شکند. اگر همین کار را با یک بشقابِ چینی می‌کرد، با ضربه‌ی اول هزار تکه می‌شد. فلزها چه چیزِ خاصی دارند؟

ویژگی‌های فلزها

آهن تنها فلز نیست. مس، آلومینیم، طلا، نقره و سرب هم فلزند. بیشترِ فلزها چند ویژگیِ مشترک دارند:

1. در یک اندازه‌ی یکسان سنگین‌ترند. یک مکعبِ آهنی از یک مکعبِ چوبیِ هم‌اندازه خیلی سنگین‌تر است. آلومینیم سبک‌ترین فلزِ پرکاربرد است، اما باز هم از چوبِ هم‌اندازه سنگین‌تر است.
2. سخت‌اند. میخِ آهنی روی چوب خط می‌اندازد، اما چوب روی آهن خطی نمی‌اندازد.
3. گرما را خوب رد می‌کنند. قاشقِ فلزی در چای داغ زود داغ می‌شود.
4. برق را خوب رد می‌کنند. سیم‌های برق را از فلز می‌سازند.
5. با ضربه پهن می‌شوند و نمی‌شکنند. به این ویژگی چکش‌خوار بودن می‌گوییم. از فلز می‌شود ورقِ نازک و سیمِ باریک ساخت.
6. براق‌اند، به‌خصوص وقتی تازه بریده یا صیقل خورده باشند.

هر فلز برای یک کار

فلزها با هم فرق هم دارند، و ما برای هر کار فلزی را انتخاب می‌کنیم که ویژگی‌اش به آن کار بخورد:

• مس برق را خیلی خوب رد می‌کند و به‌راحتی سیم می‌شود؛ برای همین سیم‌های برقِ خانه مسی‌اند.
• آلومینیم سبک است و زنگ نمی‌زند؛ از آن قابلمه، فویل، بدنه‌ی هواپیما و قوطیِ نوشابه می‌سازند.
• طلا زنگ نمی‌زند و همیشه براق می‌ماند؛ برای همین جواهر می‌شود.
• آهن و فولاد محکم و ارزان‌اند؛ برای پل، ساختمان و ماشین.

هشدار

سرب فلزِ سمی است. با چیزهای سربی بازی نکنید و اگر به آن‌ها دست زدید، دست‌هایتان را خوب با صابون بشویید.

در خانه امتحان کنید

با کمک یک بزرگ‌تر:

1. یک قاشقِ فلزی، یک قاشقِ چوبی و یک قاشقِ پلاستیکی را هم‌زمان در یک لیوان آبِ داغ بگذارید.
2. بعد از یک دقیقه دسته‌ی هر کدام را لمس کنید. کدام گرم‌تر شده است؟
3. یک تکه فویلِ آلومینیمی را تا کنید و با یک قاشق رویش بکوبید. می‌شکند یا پهن‌تر می‌شود؟

واژه‌های این درس

• رسانا - ماده‌ای که گرما یا برق را خوب از خودش رد می‌کند.
• چکش‌خوار - ماده‌ای که با ضربه‌ی چکش پهن می‌شود و نمی‌شکند.
• سندان - تکه‌ی سنگینِ آهنی که آهنگر یا مسگر فلز را روی آن می‌کوبد.

ایده‌ی اصلی

فلزها سخت و براق‌اند، در یک اندازه سنگین‌ترند، گرما و برق را خوب رد می‌کنند و با ضربه پهن می‌شوند. برای هر کار فلزی را برمی‌گزینیم که ویژگی‌اش به آن بخورد.