الکتریسیته‌ی ساکن

زمستان است و هوا خشک. مریم بلوزِ پشمی‌اش را از سر درمی‌آورد و موهایش سیخ می‌شوند و به هوا بلند می‌شوند. صدای تق‌تقِ ریزی هم می‌شنود. بعد دستش را به دستگیره‌ی فلزیِ در می‌زند و یک جرقه‌ی کوچک انگشتش را می‌گزد. این چه نیرویی است که موها را بلند می‌کند؟

مالش، و یک نیروی تازه

یک بادکنک را باد کنید و چند بار محکم به موهای تمیز و خشکتان یا به یک بلوزِ پشمی بمالید. حالا آن را آرام به دیوار بچسبانید و رها کنید. بادکنک می‌چسبد و نمی‌افتد! نزدیکِ موهایتان بیاورید: موها به طرفِ آن بلند می‌شوند.

بادکنکِ مالش‌داده چیزی پیدا کرده است که پیش از مالش نداشت. به آن بار الکتریکی می‌گوییم. چیزی که بار الکتریکی دارد، چیزهای سبک را به طرفِ خودش می‌کشد؛ حتی بی‌آنکه به آن‌ها دست بزند. به این کشش نیروی الکتریکی می‌گوییم. چون این بار در جایش می‌ماند و مثلِ برقِ سیم‌ها جاری نمی‌شود، به آن الکتریسیته‌ی ساکن می‌گویند.

باز هم یک نیروی غیرتماسی

نیروی الکتریکی هم مثلِ نیروی گرانشی و نیروی مغناطیسی غیرتماسی است. یک خط‌کشِ پلاستیکیِ مالش‌داده را بالای تکه‌های ریزِ کاغذ نگه دارید: کاغذها به هوا می‌پرند و به آن می‌چسبند. آن را کنارِ باریکه‌ی نازکی از آبِ شیر بگیرید: آب به طرفِ خط‌کش خم می‌شود.

جرقه‌ی کوچکی که انگشتِ مریم را گزید هم از همین بار بود. بار الکتریکیِ بدنش ناگهان به دستگیره‌ی فلزی رفت. رعد و برق نمونه‌ی خیلی بزرگِ همین کار است: ابرها بار الکتریکیِ زیادی پیدا می‌کنند و بارشان را با جرقه‌ای عظیم خالی می‌کنند.

هشدار

این آزمایش‌ها را فقط با بادکنک، شانه، خط‌کش و آبِ شیر انجام دهید. هرگز با پریز برق، سیم‌ها و وسایلِ برقی بازی نکنید.

در خانه امتحان کنید

1. یک شانه‌ی پلاستیکی را چند بار به موهای خشکتان بکشید.
2. آن را بالای تکه‌های ریزِ دستمال‌کاغذی یا فلفلِ سیاهِ پاشیده روی بشقاب بگیرید.
3. با شانه‌ای که مالش نداده‌اید هم امتحان کنید. چه فرقی دارد؟
4. در یک روزِ مرطوب و یک روزِ خشک امتحان کنید. کدام روز بهتر جواب می‌دهد؟

واژه‌های این درس

• بار الکتریکی - چیزی که جسم با مالش پیدا می‌کند و با آن چیزهای سبک را می‌کشد.
• نیروی الکتریکی - نیرویی که میانِ چیزهای باردار است؛ بدونِ تماس.
• الکتریسیته‌ی ساکن - بار الکتریکی‌ای که روی یک جسم می‌ماند و جاری نمی‌شود.

ایده‌ی اصلی

پلاستیکی که به مو یا پشم مالیده شود، بار الکتریکی پیدا می‌کند و چیزهای سبک را بدونِ تماس به طرفِ خودش می‌کشد. این نیرو نیروی الکتریکی است.