چیزی هدر نمی‌رود
هر پاییز میلیون‌ها برگ در جنگل‌های شمال روی زمین می‌ریزد. هزاران سال است که این کار تکرار می‌شود. پس چرا جنگل زیرِ کوهی از برگِ خشک دفن نشده است؟
خورندگانِ مرده‌ها
گروهی از جانداران از گیاهان و جانورانِ مرده تغذیه می‌کنند و آن‌ها را آرام‌آرام از هم می‌پاشند. به آن‌ها تجزیه‌کننده می‌گویند. مهم‌ترینِ آن‌ها قارچ‌ها و باکتری‌ها هستند. کرمِ خاکی و خرخاکی هم برگ‌ها را ریزریز می‌کنند و کارِ قارچ‌ها و باکتری‌ها را آسان‌تر می‌کنند.
قارچ‌ها رشته‌های بسیار نازکی دارند که در چوب و برگِ مرده فرو می‌روند و آن را می‌خورند. آن چتری که ما به اسمِ قارچ می‌شناسیم، فقط بخشِ کوچکی از آن است که از خاک یا تنه‌ی درخت بیرون زده است. بیشترِ قارچ زیرِ خاک یا درونِ چوب پنهان است.
برگشت به خاک
تجزیه‌کننده‌ها موادی را که در بدنِ گیاه یا جانور بود، دوباره به خاک برمی‌گردانند. خاک با این مواد پربارتر می‌شود و ریشه‌ی گیاهانِ تازه آن‌ها را می‌گیرد. یعنی موادِ برگی که امسال افتاده، شاید سالِ بعد در برگِ درختِ دیگری باشد. در طبیعت چیزی هدر نمی‌رود.
اگر تجزیه‌کننده‌ها نبودند، برگ‌ها و تنه‌ها و جانورانِ مرده روی هم انبار می‌شدند و خاک کم‌کم فقیر می‌شد. کپک، همان لایه‌ی کُرک‌مانندِ سبز یا سفیدی که روی نان یا میوه‌ی مانده می‌بینید، هم نوعی قارچ است و همین کار را می‌کند.
در خانه امتحان کنید
- نصفِ یک گوجه‌فرنگی یا یک تکه پوستِ پرتقال را در یک شیشه‌ی دردار بگذارید و چند قطره آب رویش بپاشید.
- درِ شیشه را محکم ببندید و شیشه را در جای گرمی بگذارید.
- هر روز، بی‌آن‌که در را باز کنید، از بیرون نگاه کنید و آن‌چه را می‌بینید در دفترتان بکشید.
هشدار
درِ شیشه را هرگز باز نکنید و آن را بو نکنید. در پایان، شیشه را همان‌طور بسته در سطلِ زباله بیندازید.
واژه‌های این درس
- تجزیه‌کننده - جانداری که گیاهان و جانورانِ مرده را از هم می‌پاشد و موادشان را به خاک برمی‌گرداند.
- قارچ - گروهی از جانداران که غذای خود را از چیزهای دیگر، بیشتر از چیزهای مرده، می‌گیرند.
- کپک - نوعی قارچ که مثلِ کُرکِ رنگی روی غذای مانده می‌روید.
ایده‌ی اصلی
تجزیه‌کننده‌ها، مثلِ قارچ‌ها و باکتری‌ها، بقایای گیاهان و جانوران را تجزیه می‌کنند و موادشان را به خاک برمی‌گردانند تا گیاهانِ تازه از آن‌ها استفاده کنند.