درونِ یک آتشفشان

یک بطریِ دربسته‌ی آبِ گازدار را محکم تکان دهید و درش را باز کنید. هیس! حباب‌ها با فشار بالا می‌آیند و آب از دهانه‌ی بطری بیرون می‌زند. تا وقتی در بسته بود، گاز درونِ آب پنهان مانده بود. یک آتشفشان هم کمی شبیهِ همین بطری کار می‌کند.

ماگما و گدازه

در عمقِ زمین، در خمیرکره و بخش‌های پایینیِ پوسته، گاهی سنگ‌ها ذوب می‌شوند. به این سنگِ مذاب ماگما می‌گوییم. ماگما از سنگ‌های جامدِ دورش سبک‌تر است، پس آرام‌آرام بالا می‌آید و در جایی زیرِ زمین جمع می‌شود که به آن مخزنِ ماگما می‌گوییم. در ماگما گازهای زیادی حل شده است، مثلِ گاز در آبِ گازدار. وقتی فشار زیاد شود، ماگما راهی به بیرون پیدا می‌کند و آتشفشان فوران می‌کند. ماگمایی که به سطحِ زمین برسد، گدازه نام دارد.

بخش‌های یک آتشفشان

• مخزنِ ماگما: جایی در عمق که ماگما در آن جمع شده است.
• دودکش: راهی که ماگما از آن بالا می‌آید.
• دهانه: سوراخِ بالای دودکش که مواد از آن بیرون می‌ریزند.
• مخروط: کوهی که از روی هم ریختنِ گدازه‌ی سردشده و خاکسترِ فوران‌های پیشین ساخته شده است.

جامد، مایع، گاز

آنچه از دهانه‌ی آتشفشان بیرون می‌آید سه دسته است:

• جامد: تکه‌سنگ‌هایی که به هوا پرتاب می‌شوند و خاکستر، یعنی ذره‌های بسیار ریزِ سنگ که مثلِ ابر بالا می‌روند و با باد کیلومترها دور می‌شوند.
• مایع: گدازه که از دامنه‌ی کوه پایین می‌آید و کم‌کم سرد و سنگ می‌شود.
• گاز: بیشترِ گازهای آتشفشان بخارِ آب و کربن‌دی‌اکسید است، به همراهِ کمی گازهای بدبو و سمی.

در خانه امتحان کنید

1. با کمکِ یک بزرگ‌تر، دو بطریِ دربسته‌ی آبِ گازدارِ یک‌جور بردارید و به حیاط یا کنارِ ظرف‌شویی ببرید.
2. یکی را آرام روی میز بگذارید و دیگری را چند ثانیه تکان دهید.
3. درِ هر دو را آهسته، رو به جایی خالی، باز کنید. کدام بیشتر حباب و فوران داشت؟
4. فکر کنید: در آتشفشان چه چیزی کارِ «تکان دادن» و چه چیزی کارِ «در» را می‌کند؟

هشدار

دهانه‌ی بطری را هرگز رو به صورتِ خودتان یا دیگران نگیرید.

واژه‌های این درس

• ماگما - سنگِ مذاب درونِ زمین.
• گدازه - ماگمایی که به سطحِ زمین رسیده است.
• مخزنِ ماگما، دودکش، دهانه، مخروط - بخش‌های یک آتشفشان، از پایین تا بالا.
• خاکستر - ذره‌های بسیار ریزِ سنگ که آتشفشان به هوا می‌فرستد.

ایده‌ی اصلی

ماگما، سنگِ مذابِ پر از گاز، از مخزنش در عمق از راهِ دودکش بالا می‌آید و از دهانه بیرون می‌ریزد. آتشفشان مواد جامد (سنگ و خاکستر)، مایع (گدازه) و گاز (بیشتر بخارِ آب و کربن‌دی‌اکسید) بیرون می‌دهد.