گسل‌ها، شکستگی‌های پوسته
لیوانی که یک بار شکسته و با چسب درستش کرده‌اید، دیگر مثلِ اول محکم نیست. اگر دوباره از دستتان بیفتد، به احتمالِ زیاد از کجا می‌شکند؟ از همان جای قبلی. پوسته‌ی زمین هم جاهای شکسته‌ای دارد.
گسل چیست؟
وقتی سنگ‌ها در زمین‌لرزه‌ای می‌شکنند، شکستگی‌ای در پوسته می‌ماند. به شکستگیِ بزرگی در پوسته که دو طرفش نسبت به هم جابه‌جا شده‌اند گسل می‌گوییم. بعضی گسل‌ها صدها کیلومتر درازا دارند و گاهی روی سطحِ زمین هم دیده می‌شوند: دیوار، جاده یا جوی آبی که از روی گسل می‌گذشته، در جای آن از هم جدا افتاده است.
دو طرفِ گسل محکم به هم چسبیده‌اند و نمی‌توانند به‌آرامی از کنارِ هم بلغزند. فشار کم‌کم جمع می‌شود، تا روزی که دو طرف ناگهان جابه‌جا می‌شوند. برای همین، زمین‌لرزه‌ها بارها و بارها در همان گسل‌ها رخ می‌دهند. ایران گسل‌های فراوانی دارد.
نزدیکِ گسل، لرزشِ بیشتر
در یک زمین‌لرزه، زمینِ نزدیکِ گسل بیشتر از جاهای دور می‌لرزد و بیشترِ خرابی همان‌جاست. ساختمانی که درست روی گسل ساخته شده باشد، ممکن است حتی از وسط دو تکه شود. به همین دلیل، زمین‌شناس‌ها نقشه‌ی گسل‌ها را می‌کشند. این نقشه‌ها به شهرها کمک می‌کنند که مدرسه، بیمارستان و خانه را روی گسل نسازند و در نزدیکیِ آن‌ها ساختمان‌ها را محکم‌تر بسازند.
زمین‌لرزه‌هایی که حس نمی‌کنیم
بیشترِ زمین‌لرزه‌ها کوچک‌اند. لرزه‌نگارها هر سال هزاران زمین‌لرزه‌ی کوچک در ایران ثبت می‌کنند که تقریباً هیچ‌کس حسشان نمی‌کند. فقط تعدادِ کمی از زمین‌لرزه‌ها آن‌قدر قوی‌اند که مردم حسشان کنند، و از آن‌ها هم تنها چند تا خرابی به بار می‌آورند.
در خانه امتحان کنید
- کفِ دو دستتان را محکم به هم فشار دهید.
- همان‌طور که فشار می‌دهید، سعی کنید یک دست را آرام به بالا و دستِ دیگر را به پایین بکشید.
- دست‌هایتان آرام و یکنواخت می‌لغزند یا اول می‌چسبند و بعد یک‌باره می‌پرند؟
- حالا کمتر فشار دهید و دوباره امتحان کنید. چه فرقی کرد؟ دو طرفِ یک گسل هم همین‌طور می‌چسبند و ناگهان می‌پرند.
واژه‌های این درس
- گسل - شکستگیِ بزرگی در پوسته که دو طرفش نسبت به هم جابه‌جا شده‌اند.
- نقشه‌ی گسل‌ها - نقشه‌ای که نشان می‌دهد گسل‌ها از کجا می‌گذرند.
ایده‌ی اصلی
گسل شکستگیِ بزرگی در پوسته است. دو طرفِ گسل به هم می‌چسبند و ناگهان جابه‌جا می‌شوند، پس زمین‌لرزه‌ها بارها در همان گسل‌ها رخ می‌دهند و نزدیکِ آن‌ها بیشترین خرابی را دارند. بیشترِ زمین‌لرزه‌ها آن‌قدر کوچک‌اند که حسشان نمی‌کنیم.