یاخته‌ی گیاهی و یاخته‌ی جانوری

پوستِ نازکِ پیاز زنده بوده است. بخشِ درونیِ گونه‌ی شما هم زنده است. هر دو از یاخته ساخته شده‌اند. اگر هر دو را زیرِ میکروسکوپ بگذاریم، یاخته‌هایشان شبیهِ هم‌اند یا نه؟

پوستِ پیاز زیرِ میکروسکوپ

میانِ لایه‌های پیاز پوستِ نازک و شفافی هست که می‌شود آن را با پنس جدا کرد. اگر تکه‌ی کوچکی از آن را روی لام بگذاریم و یک قطره محلولِ ید رویش بچکانیم تا رنگ بگیرد، زیرِ میکروسکوپ چیزی شبیهِ یک دیوارِ آجری می‌بینیم. یاخته‌ها کشیده و چهارگوش‌اند و مثلِ آجر کنارِ هم چیده شده‌اند. دورِ هر یاخته مرزِ محکم و روشنی هست که به آن دیواره می‌گویند. در هر یاخته هم یک نقطه‌ی تیره‌تر دیده می‌شود: هسته.

یاخته‌های گونه زیرِ میکروسکوپ

در آزمایشگاه، معلم با یک گوش‌پاک‌کنِ تمیز آرام به بخشِ درونیِ گونه می‌کشد و آن را روی لام می‌مالد. با کمی رنگ، زیرِ میکروسکوپ یاخته‌هایی گرد و پهن دیده می‌شوند که شکلشان کمی نامنظم است و جدا جدا یا روی هم افتاده‌اند. این یاخته‌ها هم هسته دارند، اما دیواره‌ی محکم ندارند. دورشان فقط پرده‌ی نازکی است که پارسال اسمش را غشا گذاشتیم.

تفاوت‌ها

یاخته‌های گیاهی دیواره دارند. دیواره سفت است و شکلِ یاخته را نگه می‌دارد. برای همین ساقه‌ی گیاه می‌تواند بی‌استخوان بایستد.

یاخته‌های برگ و ساقه‌های سبز چیزِ دیگری هم دارند: ذره‌های سبزِ ریزی که ماده‌ای سبز به نامِ سبزینه دارند. گیاه با آن‌ها غذا می‌سازد؛ در درسِ «برگ غذا می‌سازد» می‌بینیم چطور. پوستِ پیاز سبز نیست، چون زیرِ خاک و دور از نور است.

یاخته‌های جانوری دیواره ندارند و ذره‌های سبز هم ندارند. شکلشان هم بسیار گوناگون است: یاخته‌ی عصب دراز است و یاخته‌ی گونه پهن. اما همه‌ی یاخته‌ها، گیاهی یا جانوری، هسته و غشا دارند.

در خانه امتحان کنید

1. یک گوجه‌فرنگیِ رسیده را با کمکِ یک بزرگ‌تر از وسط ببرید.
2. با ذره‌بین گوشتِ آن را از نزدیک نگاه کنید. دانه‌های بسیار ریز و براقی می‌بینید؟
3. آن دانه‌های براق یاخته‌های گوجه‌اند. یاخته‌های گوجه از درشت‌ترین یاخته‌ها هستند و با ذره‌بین هم دیده می‌شوند.

واژه‌های این درس

• یاخته‌ی گیاهی - یاخته‌ای با دیواره‌ی سفت، که در برگ و ساقه‌ی سبز ذره‌های سبز هم دارد.
• یاخته‌ی جانوری - یاخته‌ای بی‌دیواره که دورش فقط غشای نازک است.
• دیواره - لایه‌ی سفتی دورِ یاخته‌ی گیاهی که شکلش را نگه می‌دارد.
• هسته - بخشی درونِ یاخته که مثلِ مرکزِ فرماندهیِ آن است.

ایده‌ی اصلی

یاخته‌های گیاهی دیواره‌ی سفت دارند و یاخته‌های برگ ذره‌های سبز هم دارند. یاخته‌های جانوری دیواره ندارند. هر دو هسته و غشا دارند.