زندگی در یک قطره
آبِ حوضِ کهنه‌ی باغ سبز شده است. یک قطره از آن را روی کفِ دست بچکانید: شفاف است و چیزی در آن دیده نمی‌شود. اما اگر همین قطره را زیرِ میکروسکوپ بگذارید، دنیای شلوغی پیدا می‌شود. چه کسانی در این قطره زندگی می‌کنند؟
جاندارانی که فقط یک یاخته‌اند
بدنِ ما از ده‌ها هزار میلیارد یاخته ساخته شده است. اما شاید باورتان نشود که بیشترِ جاندارانِ روی زمین فقط یک یاخته دارند. به آن‌ها تک‌یاخته‌ای می‌گویند. همین یک یاخته همه‌ی کارهای زندگی را انجام می‌دهد: غذا می‌گیرد، حرکت می‌کند، بزرگ می‌شود و با دو تا شدن، جاندارِ تازه می‌سازد.
در یک قطره آبِ برکه ممکن است این‌ها را ببینید:
- یاخته‌ای کشیده مثلِ کفِ کفش که دورش پر از مژه‌های بسیار ریز است و با تکان دادنِ آن‌ها تند شنا می‌کند؛ اسمش پارامسی است.
- یاخته‌ای بی‌شکل که مدام شکلش را عوض می‌کند و آرام روی چیزها می‌خزد؛ اسمش آمیب است.
- یاخته‌های سبزِ ریزی که مثلِ گیاهان با نورِ خورشید غذا می‌سازند.
رشته‌های سبز
در آبِ سبزرنگ رشته‌های نازکِ سبزی هم دیده می‌شود. زیرِ میکروسکوپ معلوم می‌شود که هر رشته از یاخته‌های هم‌شکلی ساخته شده که مثلِ دانه‌های تسبیح پشتِ سرِ هم چسبیده‌اند. این‌ها جلبک‌های رشته‌ای هستند. جلبکِ رشته‌ای چند یاخته دارد، پس پریاخته‌ای است، اما پریاخته‌ایِ ساده: همه‌ی یاخته‌هایش شبیهِ هم‌اند و هر کدام تقریباً همه‌ی کارها را خودش می‌کند.
بدنِ ما هم پریاخته‌ای است، اما بسیار پیچیده‌تر: یاخته‌های ماهیچه، استخوان، خون و عصب هر کدام شکل و کارِ خودشان را دارند و با هم کار می‌کنند.
در خانه امتحان کنید
- با کمکِ یک بزرگ‌تر، یک شیشه‌ی مربا را تا نیمه آب کنید و یک مشت علفِ خشک یا برگِ خشک در آن بیندازید.
- درِ شیشه را شل ببندید و آن را یک هفته در جای گرمی بگذارید که آفتابِ تند نخورد.
- هر روز با ذره‌بین یا دوربینِ گوشی نزدیکِ سطحِ آب را نگاه کنید. نقطه‌های ریزی می‌بینید که حرکت کنند؟ آب بو گرفته است؟
هشدار
این آب پر از جاندارانِ ریز است و ممکن است میکروب داشته باشد. هیچ‌وقت آن را ننوشید و به دهان و چشم نزنید. با دستکش کار کنید، در آخر آب را در چاهک بریزید و دست‌هایتان را با آب و صابون بشویید.
واژه‌های این درس
- تک‌یاخته‌ای - جانداری که بدنش فقط یک یاخته است.
- پریاخته‌ای - جانداری که بدنش بیش از یک یاخته دارد.
- جلبکِ رشته‌ای - جلبکی سبز که از یاخته‌های هم‌شکلِ پشتِ سرِ هم ساخته شده است.
ایده‌ی اصلی
بیشترِ جانداران فقط یک یاخته دارند و همان یک یاخته همه‌ی کارهای زندگی را انجام می‌دهد. جلبک‌های رشته‌ای پریاخته‌ایِ ساده‌اند و بدنِ ما پریاخته‌ایِ پیچیده است.