نیرو چه کارهایی می‌کند؟
در یک بازیِ والیبال، توپ چند بار در یک دقیقه عوض می‌شود. اول آرام در دستِ سرویس‌زن است. با ضربه‌ی او راه می‌افتد. بازیکنِ آن‌طرفِ تور توپ را بالا می‌زند و جهتش عوض می‌شود. یکی محکم آبشار می‌زند و توپ تندتر می‌شود. آخر هم توپ به زمین می‌خورد، کمی پهن می‌شود و می‌ایستد. پشتِ همه‌ی این تغییرها چه چیزی است؟
شش اثرِ نیرو
وقتی به جسمی نیرو وارد می‌شود، اثرش را به یکی از این شکل‌ها می‌بینیم:
- جسمی که ایستاده بود شروع به حرکت می‌کند؛ مثلِ توپی که شوت می‌شود.
- جسمی که حرکت می‌کرد می‌ایستد؛ مثلِ توپی که دروازه‌بان می‌گیرد.
- حرکت تندتر می‌شود؛ مثلِ دوچرخه‌ای که رکابش را محکم‌تر می‌زنیم.
- حرکت کُندتر می‌شود؛ مثلِ دوچرخه‌ای که ترمز می‌گیرد.
- جهتِ حرکت عوض می‌شود؛ مثلِ توپی که به دیوار می‌خورد و برمی‌گردد.
- شکلِ جسم تغییر می‌کند؛ مثلِ اسفنجی که در دست فشار می‌دهیم.
اگر حرکت تغییر کرد، نیرویی در کار است
این شش اثر را کنارِ هم بگذارید. پنج تا از آن‌ها درباره‌ی حرکت‌اند: شروع، ایستادن، تند شدن، کُند شدن و تغییرِ جهت. هر وقت حرکتِ چیزی به یکی از این شکل‌ها تغییر کند، می‌توانید مطمئن باشید که نیرویی به آن وارد شده است، حتی اگر آن نیرو را نبینید.
یک توپ که روی زمینِ صاف ایستاده، خودبه‌خود راه نمی‌افتد. توپی هم که در حرکت است، خودبه‌خود به چپ یا راست نمی‌پیچد. همیشه چیزی آن را هل داده یا کشیده است: پای یک بازیکن، یک دیوار، یا حتی زمینِ زیرِ آن. بنابراین می‌گوییم: حرکتِ جسم فقط وقتی تغییر می‌کند که به آن نیرو وارد شود.
اثرِ ششم کمی فرق دارد. اسفنج را که فشار می‌دهید، جابه‌جا نمی‌شود، اما شکلش عوض می‌شود. خمیر، قوطیِ نوشابه‌ی خالی و فنر هم با نیرو شکلشان تغییر می‌کند.
در خانه امتحان کنید
- یک توپِ کوچک بردارید.
- با آن پنج اثرِ نیرو بر حرکت را نشان دهید: راه انداختن، نگه داشتن، تند کردن، کُند کردن و عوض کردنِ جهت.
- برای اثرِ ششم، یک تکه خمیر یا اسفنج را فشار دهید.
- برای هر کار بنویسید چه چیزی نیرو را وارد کرد.
واژه‌های این درس
- اثرِ نیرو - تغییری که نیرو در جسم ایجاد می‌کند: در حرکتش یا در شکلش.
- تغییرِ جهت - وقتی جسم به جای راهِ قبلی، به سمتِ دیگری می‌رود.
ایده‌ی اصلی
نیرو می‌تواند حرکت را شروع کند، متوقف کند، تند یا کُند کند و جهتش را عوض کند. نیرو می‌تواند شکلِ جسم را هم تغییر دهد. هر تغییری در حرکت نشان می‌دهد که نیرویی در کار بوده است.