اکسیژن از برگ
بعد از یک روزِ شلوغ در شهر، در یک باغ یا پارکِ پردرخت قدم بزنید. هوا تازه‌تر به نظر می‌رسد. درخت‌ها با هوا چه می‌کنند؟
گازی که برگ بیرون می‌دهد
در درسِ «برگ غذا می‌سازد» دیدیم که برگ با نورِ خورشید از کربن‌دی‌اکسید و آب غذا می‌سازد. در این کار چیزِ دیگری هم ساخته می‌شود: گازِ اکسیژن. گیاه این اکسیژن را از راهِ روزنه‌ها بیرون می‌دهد و به هوای اطراف می‌فرستد.
اکسیژن را نمی‌بینیم، چون گازی بی‌رنگ است. اما در گیاهانی که زیرِ آب زندگی می‌کنند می‌شود آن را دید: وقتی آفتاب به آن‌ها می‌تابد، روی برگ‌هایشان حباب‌های ریزی درست می‌شود و آرام‌آرام بالا می‌رود. این حباب‌ها بیشترشان اکسیژن‌اند.
اکسیژن برای همه
همه‌ی جانداران برای تنفس به اکسیژن نیاز دارند: ما، گربه‌ی خانه، ماهیِ حوض و حتی خودِ گیاهان. پارسال دیدیم که گیاه هم شب و روز تنفس می‌کند و اکسیژن می‌گیرد. اما در روزِ آفتابی، برگ‌ها خیلی بیشتر از آنچه گیاه برای تنفس لازم دارد اکسیژن می‌سازند و بقیه را به هوا می‌دهند. بخشِ بزرگی از اکسیژنِ هوایی که نفس می‌کشیم را گیاهان و جلبک‌ها ساخته‌اند.
گیاهان و هوای پاک
گیاهان به پاک ماندنِ هوا هم کمک می‌کنند. کربن‌دی‌اکسیدی که از تنفسِ جانداران و سوختنِ سوخت‌ها در هوا جمع می‌شود، به مصرفِ فتوسنتز می‌رسد و به جایش اکسیژن به هوا برمی‌گردد. برگِ درختان گرد و غبار را هم روی خودش نگه می‌دارد و باران آن را می‌شوید. برای همین در شهرهای شلوغ، پارک‌ها و درختانِ کنارِ خیابان این‌قدر ارزش دارند.
در خانه امتحان کنید
- دو لیوانِ شفاف را پر از آب کنید و در هر کدام یک شاخه‌ی تازه‌ی پربرگ، مثلاً شاخه‌ای از گیاهِ گلدانی یا چند برگِ نعناع، کاملاً زیرِ آب بگذارید.
- یکی را کنارِ پنجره‌ای آفتابی و دیگری را در جای تاریکی بگذارید.
- یک ساعت بعد هر دو را با ذره‌بین نگاه کنید. روی برگ‌های کدام لیوان حباب‌های بیشتری نشسته است؟
واژه‌های این درس
- اکسیژن - گازی بی‌رنگ در هوا که جانداران با آن تنفس می‌کنند و برگ‌ها در فتوسنتز آن را می‌سازند.
- گیاهِ آبزی - گیاهی که در آب زندگی می‌کند.
ایده‌ی اصلی
برگ در فتوسنتز، جز غذا، اکسیژن هم می‌سازد و آن را از روزنه‌ها به هوا می‌دهد. جانداران با این اکسیژن تنفس می‌کنند و گیاهان با گرفتنِ کربن‌دی‌اکسید و گرد و غبار هوا را پاک‌تر می‌کنند.