واکسن
احتمالاً پدر یا مادرتان کارتی دارند که تاریخِ واکسن‌های کودکیِ شما در آن نوشته شده است: روزِ تولد، چند ماهگی، یک‌سالگی، شش‌سالگی... چرا این‌قدر واکسن؟ و یک واکسن چطور جلوی بیماری را می‌گیرد؟
تمرین، پیش از جنگ
در درسِ «دفاعِ بدن» دیدیم که گویچه‌های سفید برای هر میکروب پادتنِ خودش را می‌سازند و آن را به یاد می‌سپارند. اما ساختنِ پادتن بارِ اول چند روز طول می‌کشد، و در این مدت میکروب فرصت دارد ما را بیمار کند.
واکسن این مشکل را حل می‌کند. در واکسن، میکروبی کشته‌شده یا بسیار ضعیف، یا فقط تکه‌ای از آن هست. این میکروبِ بی‌خطر نمی‌تواند ما را بیمار کند، اما گویچه‌های سفید آن را می‌بینند، پادتنش را می‌سازند و به یاد می‌سپارند. بعدها اگر میکروبِ واقعی وارد بدن شود، بدن آن را می‌شناسد و به‌سرعت پادتن می‌سازد. پس یا اصلاً بیمار نمی‌شویم، یا خیلی خفیف.
هر بیماری، واکسنِ خودش
هر پادتن فقط به یک جور میکروب می‌چسبد. پس هر بیماری واکسنِ خودش را دارد: واکسنِ سرخک از ما در برابرِ فلجِ اطفال محافظت نمی‌کند. بعضی واکسن‌ها با یک بار، برای همه‌ی عمر بدن را مقاوم می‌کنند. بعضی دیگر باید در چند نوبت زده شوند تا بدن خوب یاد بگیرد. برای همین در کارتِ واکسنِ شما یک بیماری چند بار تکرار شده است.
واکسن‌ها جانِ میلیون‌ها نفر را نجات داده‌اند. بیماریِ آبله، که روزگاری بسیاری را می‌کشت، با واکسن در همه‌ی دنیا از بین رفته است، و فلجِ اطفال از بیشترِ کشورها، از جمله ایران، ریشه‌کن شده است.
گاهی بعد از واکسن، جای آن یکی دو روز درد می‌کند یا کمی تب می‌آید. این نشانه‌ی این است که بدن دارد یاد می‌گیرد.
در خانه امتحان کنید
- از پدر یا مادرتان بخواهید کارتِ واکسنِ شما را نشانتان بدهند.
- بشمارید چند بار واکسن زده‌اید و جلوی کدام بیماری‌ها.
- کدام واکسن‌ها بیش از یک نوبت داشته‌اند؟
واژه‌های این درس
- واکسن - ماده‌ای با میکروبِ کشته‌شده یا ضعیف یا تکه‌ای از آن، که به بدن یاد می‌دهد پادتن بسازد.
- پادتن - ماده‌ای که گویچه‌های سفید می‌سازند و به یک جور میکروب می‌چسبد.
- نوبت - هر بار زدنِ یک واکسن، وقتی آن واکسن چند بار زده می‌شود.
ایده‌ی اصلی
واکسن میکروبی بی‌خطر یا تکه‌ای از آن را به بدن نشان می‌دهد تا پیش از آمدنِ بیماری، پادتنش را بسازد و به یاد بسپارد. هر بیماری واکسنِ خودش را دارد و بعضی واکسن‌ها چند نوبت دارند.