اصطکاکِ بیشتر یا کمتر؟
پدرِ رضا قبل از سفرِ زمستانی به جاده‌ی کوهستانی، زنجیرِ چرخ را در صندوقِ ماشین می‌گذارد. همان روز، مادرش به لولای درِ کمد که جیرجیر می‌کند، چند قطره روغن می‌زند. پدر می‌خواهد اصطکاک بیشتر شود و مادر می‌خواهد کمتر شود. کدام حق دارد؟ هر دو!
وقتی اصطکاک می‌خواهیم
بدونِ اصطکاک هیچ‌کس نمی‌توانست راه برود: کفشِ ما زمین را به عقب هل می‌دهد و اصطکاک نمی‌گذارد سُر بخورد. ترمزِ دوچرخه با ساییدنِ لاستیک‌هایش به چرخ، اصطکاک درست می‌کند و دوچرخه را می‌ایستاند. گره‌ی طناب و بندِ کفش هم با اصطکاک باز نمی‌شوند.
جایی که اصطکاک کم است، آن را بیشتر می‌کنیم. کفشِ کوهنوردی کفِ زبر و آج‌دار دارد. روی جاده‌ی یخ‌زده نمک یا ماسه می‌پاشند و به چرخِ ماشین‌ها زنجیر می‌بندند تا چرخ‌ها روی یخ نچرخند و ماشین سُر نخورد.
وقتی اصطکاک مزاحم است
اصطکاک گاهی کار را سخت می‌کند. هل دادنِ یک جعبه‌ی سنگین روی زمین زورِ زیادی می‌خواهد. قطعه‌های دوچرخه که به هم ساییده می‌شوند، کم‌کم خراب می‌شوند. برای کم کردنِ اصطکاک چند راه داریم:
- چرخ و غلتک: چیزی که می‌غلتد، خیلی راحت‌تر از چیزی جابه‌جا می‌شود که سُر می‌خورد. مردمِ قدیم سنگ‌های بزرگِ ساختمانی را روی تنه‌های گردِ درخت می‌غلتاندند. امروز چمدانِ سفر چرخ دارد.
- روغن و گریس: یک لایه‌ی نازکِ روغن میانِ دو سطح، برآمدگی‌های ریز را از هم جدا می‌کند. به زنجیرِ دوچرخه و لولای در روغن می‌زنیم.
- سطحِ صاف: سرسره‌ی صاف و چوبِ اسکی صیقلی، اصطکاک را کم می‌کنند.
در خانه امتحان کنید
- دو دستتان را محکم و تند به هم بمالید. حس می‌کنید گرم می‌شوند و کمی سخت روی هم می‌روند.
- حالا یک قطره مایعِ دستشویی کفِ دستتان بریزید و دوباره بمالید. دست‌ها راحت‌تر روی هم سُر می‌خورند؟
- یک شیشه‌ی مربا را که درش سفت است، یک بار با دستِ خالی و یک بار با یک دستکشِ لاستیکی باز کنید. کدام آسان‌تر بود؟ چرا؟
واژه‌های این درس
- غلتک - چیزِ گردی که زیرِ بار می‌گذارند تا بار بغلتد و راحت‌تر جابه‌جا شود.
- روغن‌کاری - ریختنِ روغن میانِ دو سطح برای کم کردنِ اصطکاک.
- آج - برجستگی‌های کفِ کفش یا لاستیک که اصطکاک را بیشتر می‌کنند.
ایده‌ی اصلی
اصطکاک گاهی لازم است، مثلِ راه رفتن و ترمز کردن، و گاهی مزاحم است. با سطحِ زبر و آج‌دار آن را بیشتر و با چرخ، غلتک، روغن و سطحِ صاف آن را کمتر می‌کنیم.