برگ غذا می‌سازد
شما هر روز غذا می‌خورید تا بزرگ شوید و انرژی داشته باشید. درختِ چنارِ کوچه هم هر سال بزرگ‌تر می‌شود و حالا صدها برابرِ شما وزن دارد. اما هیچ‌کس به آن غذا نمی‌دهد. پس درخت غذایش را از کجا می‌آورد؟
کارخانه‌ای سبز
گیاه غذایش را خودش می‌سازد و جای اصلیِ این کار برگ است. یاخته‌های برگ ماده‌ای سبز به نامِ سبزینه دارند. رنگِ سبزِ برگ‌ها از همین سبزینه است. سبزینه انرژیِ نورِ خورشید را جذب می‌کند.
برگ برای ساختنِ غذا، جز نور، دو چیزِ دیگر هم لازم دارد:
- کربن‌دی‌اکسید: گازی که در هواست. پارسال دیدیم که برگ سوراخ‌های بسیار ریزی به نامِ روزنه دارد. کربن‌دی‌اکسید از راهِ روزنه‌ها وارد برگ می‌شود.
- آب: ریشه‌ها آب و مواد حل‌شده در آن را از خاک می‌گیرند و آوندها، لوله‌های باریکِ درونِ ساقه و رگ‌برگ، آن را به برگ می‌رسانند.
برگ با انرژیِ نور از کربن‌دی‌اکسید و آب، غذا می‌سازد. به ساختنِ غذا با نورِ خورشید فتوسنتز می‌گویند. «فتو» یعنی نور و «سنتز» یعنی ساختن.
فقط برگ؟
ساقه‌های سبز، مثلِ ساقه‌ی جوانِ لوبیا، هم سبزینه دارند و کمی غذا می‌سازند. اما بیشترِ غذا را برگ‌ها می‌سازند. برگ‌ها پهن و نازک‌اند تا نورِ زیادی بگیرند، و بسیاری از گیاهان برگ‌هایشان را رو به نور می‌چرخانند. گیاهِ گلدانیِ کنارِ پنجره را چند روز به حالِ خود بگذارید: برگ‌هایش به طرفِ پنجره خم می‌شوند.
گیاه از غذایی که می‌سازد برای زنده ماندن و بزرگ شدن استفاده می‌کند. ساقه، ریشه، گل و میوه همه از همین غذا ساخته می‌شوند.
در خانه امتحان کنید
- یک گیاهِ گلدانیِ سالم را که در آفتاب است انتخاب کنید.
- یک تکه‌ی کوچکِ فویلِ آلومینیومی را دورِ بخشی از یکی از برگ‌ها تا کنید و با گیره‌ی کاغذ نگه دارید. مراقب باشید برگ پاره نشود.
- یک هفته بعد فویل را بردارید و آن بخش را با بقیه‌ی برگ مقایسه کنید. رنگش فرق کرده است؟ چرا؟
واژه‌های این درس
- سبزینه - ماده‌ی سبزِ برگ که انرژیِ نورِ خورشید را جذب می‌کند.
- فتوسنتز - ساختنِ غذا در گیاه با انرژیِ نورِ خورشید، از کربن‌دی‌اکسید و آب.
- آوند - لوله‌ی باریکی در گیاه که آب و مواد غذایی را جابه‌جا می‌کند.
ایده‌ی اصلی
برگ با سبزینه‌اش انرژیِ نورِ خورشید را می‌گیرد و از کربن‌دی‌اکسیدِ هوا و آبی که از ریشه می‌رسد غذا می‌سازد. به این کار فتوسنتز می‌گویند.