نیرو بدونِ تماس

در مسابقه‌ی فوتبال، بازیکن توپ را با پایش هل می‌دهد. در مچ‌اندازی، دو دست به هم فشار می‌آورند. در هل دادنِ ماشین، دست‌ها روی بدنه‌ی ماشین‌اند. در همه‌ی این‌ها دو جسم به هم دست می‌زنند. اما وقتی سیبی از شاخه جدا می‌شود و پایین می‌افتد، هیچ دستی آن را نکشیده است. پس چه چیزی سیب را پایین برد؟

نیروهای تماسی

در درسِ «نیرو میانِ دو جسم است» دیدیم که نیرو همیشه میانِ دو جسم است. بیشترِ نیروهایی که هر روز می‌بینیم، وقتی وارد می‌شوند که دو جسم با هم تماس دارند: پا و توپ، دست و در، طناب و دست. به این‌ها نیروهای تماسی می‌گوییم. تا پای شما به توپ نخورد، توپ از پای شما نیرویی نمی‌گیرد.

نیروهای غیرتماسی

بعضی نیروها برای اثر کردن به تماس نیاز ندارند. به آن‌ها نیروهای غیرتماسی می‌گوییم. سه نمونه‌ی مهمِ آن‌ها را می‌شناسید یا در این فصل می‌شناسید:

• نیروی گرانشی: زمین همه‌چیز را بدونِ تماس به طرفِ خودش می‌کشد. سیب، باران و توپی که بالا انداخته‌اید، برای همین پایین می‌آیند.
• نیروی مغناطیسی: پارسال دیدیم که آهن‌ربا از فاصله، گیره‌ی آهنی را می‌کشد و دو آهن‌ربا بی‌آنکه به هم بخورند، همدیگر را می‌کشند یا می‌رانند.
• نیروی الکتریکی: یک شانه‌ی پلاستیکی که به مو مالیده شده، تکه‌های کاغذ را بدونِ تماس به طرفِ خودش می‌کشد. در درسِ «الکتریسیته‌ی ساکن» با آن آشنا می‌شوید.

نیروهای غیرتماسی هم میانِ دو جسم‌اند: زمین و سیب، آهن‌ربا و گیره. فقط لازم نیست این دو جسم به هم بچسبند. نیروی غیرتماسی حتی از پشتِ کاغذ، شیشه و آب هم اثر می‌کند.

در خانه امتحان کنید

1. یک گیره‌ی کاغذِ فلزی را در یک لیوانِ شیشه‌ای پر از آب بیندازید.
2. بی‌آنکه دستتان خیس شود، با یک آهن‌ربا که بیرونِ لیوان و روی شیشه می‌گذارید، گیره را تا لبه‌ی لیوان بالا بیاورید.
3. آهن‌ربا از پشتِ شیشه و از میانِ آب گیره را کشید. با یک لیوانِ دیواره‌ضخیم‌تر هم امتحان کنید. نیرو ضعیف‌تر شد؟

واژه‌های این درس

• نیروی تماسی - نیرویی که فقط وقتی دو جسم به هم دست می‌زنند وارد می‌شود.
• نیروی غیرتماسی - نیرویی که بدونِ تماس و از فاصله وارد می‌شود.
• نیروی گرانشی - نیرویی که زمین با آن همه‌چیز را به طرفِ خودش می‌کشد.

ایده‌ی اصلی

بعضی نیروها فقط با تماس وارد می‌شوند. نیروی گرانشی، مغناطیسی و الکتریکی بدونِ تماس و از فاصله اثر می‌کنند، اما آن‌ها هم میانِ دو جسم‌اند.