از زنجیره تا شبکه

در جنگل‌های شمالِ ایران، سنجابی از درخت پایین می‌آید و فندقی برمی‌دارد. کمی آن‌طرف‌تر، روباهی پشتِ بوته‌ها کمین کرده است. بالای سرشان، شاهینی روی شاخه نشسته و همه‌چیز را می‌پاید. چه کسی غذای چه کسی است؟ و آیا هر جانور فقط یک غذا دارد؟

زنجیره‌ی غذایی را به یاد بیاورید

پارسال دیدید که زنجیره‌ی غذایی نشان می‌دهد چه کسی چه کسی را می‌خورد. هر زنجیره با یک گیاه شروع می‌شود، چون گیاه غذایش را خودش می‌سازد. برای همین به گیاه تولیدکننده می‌گویند. در زنجیره، پیکان از غذا به سمتِ خورنده می‌رود: برگِ درخت ← کرمِ پروانه ← سینه‌سرخ ← شاهین.

یک جانور، چند زنجیره

اما جنگلِ واقعی به این سادگی نیست. شاهین فقط سینه‌سرخ نمی‌خورد؛ موش و سنجاب هم شکار می‌کند. موش فقط دانه نمی‌خورد؛ گاهی حشره هم می‌خورد. روباه هم موش می‌خورد، هم خرگوش و هم تمشکِ جنگلی.

پس هر جانور در چند زنجیره هست. اگر همه‌ی زنجیره‌های یک جنگل را کنارِ هم بکشیم، مثلِ نخ‌های یک تور به هم گره می‌خورند. به این تورِ درهم، شبکه‌ی غذایی می‌گویند. دانشمندان شبکه‌ی غذایی را می‌کشند تا بفهمند جانورانِ یک جا چطور به هم وابسته‌اند.

در خانه امتحان کنید

1. نامِ نُه جاندارِ جنگل را روی کارت‌های کوچک بنویسید: درخت، علف، تمشک، کرمِ پروانه، موش، خرگوش، سینه‌سرخ، روباه و شاهین.
2. کارت‌ها را روی یک برگه‌ی بزرگ بچینید: گیاهان پایین، شکارچی‌ها بالا.
3. برای هر «چه کسی، چه کسی را می‌خورد» یک پیکان از غذا به سمتِ خورنده بکشید.
4. کدام جانور بیشترین پیکان را دارد؟ کدام زنجیره‌ها در یک جانور به هم رسیده‌اند؟ کارت‌ها را نگه دارید؛ در درسِ بعد به کارتان می‌آیند.

واژه‌های این درس

• زنجیره‌ی غذایی - رشته‌ای از جانداران که هر کدام غذای بعدی است.
• شبکه‌ی غذایی - چند زنجیره‌ی غذایی که از راهِ جانورانِ مشترک به هم وصل شده‌اند.
• تولیدکننده - گیاهی که غذایش را خودش می‌سازد؛ هر زنجیره با آن شروع می‌شود.

ایده‌ی اصلی

بیشترِ جانوران چند غذا دارند و غذای چند جانورِ دیگرند. پس زنجیره‌های غذایی از هم جدا نیستند؛ به هم وصل می‌شوند و شبکه‌ی غذایی می‌سازند.