چرا زمین می‌لرزد؟
نیمه‌شب است. ناگهان تختِ شما چند ثانیه تکان می‌خورد و در کمد صدا می‌دهد. بعد همه‌چیز آرام می‌شود. صبح در خبرها می‌شنوید که زمین‌لرزه‌ای کوچک آمده است. زمینی که همیشه این‌قدر آرام و محکم به نظر می‌رسد، چرا یک‌باره می‌لرزد؟
ورقه‌های سنگ‌کره
در درسِ «جامد، خمیری، مذاب» دیدیم که سنگ‌کره یک تکه نیست. سنگ‌کره از چند تکه‌ی بسیار بزرگ ساخته شده است که به هرکدام یک ورقه می‌گوییم. هفت ورقه‌ی بزرگ و چند ورقه‌ی کوچک‌تر، مثلِ تکه‌های یک پازل، دورِ زمین را پوشانده‌اند.
این ورقه‌ها روی خمیرکره، بسیار آرام حرکت می‌کنند: چند سانتی‌متر در سال، تقریباً به اندازه‌ای که ناخن‌های شما در یک سال بلند می‌شود. بعضی ورقه‌ها از هم دور می‌شوند، بعضی به هم فشار می‌آورند و بعضی از کنارِ هم می‌گذرند. ایران جایی است که ورقه‌ی عربستان از جنوب به ورقه‌ی بزرگِ اوراسیا فشار می‌آورد. کوه‌های زاگرس و بسیاری از زمین‌لرزه‌های ایران نتیجه‌ی همین فشار است.
خم می‌شود، بعد می‌شکند
سنگ‌های سنگ‌کره سخت و شکننده هستند. وقتی دو ورقه به هم فشار می‌آورند، سنگ‌های لبه‌ی آن‌ها ذره‌ذره خم می‌شوند و انرژی در آن‌ها جمع می‌شود. این کار ممکن است سال‌ها یا صدها سال طول بکشد. سرانجام روزی فشار از توانِ سنگ بیشتر می‌شود و سنگ ناگهان می‌شکند و جابه‌جا می‌شود. همه‌ی انرژیِ جمع‌شده در یک لحظه آزاد می‌شود و به شکلِ امواج لرزه‌ای پخش می‌شود. این همان زمین‌لرزه است.
در خانه امتحان کنید
- یک رشته ماکارونیِ خشکِ بلند (اسپاگتی) را از دو سر بگیرید.
- خیلی آرام دو سرش را به هم نزدیک کنید تا خم شود. خمیدگی را حس کنید.
- همین‌طور ادامه دهید تا بشکند. وقتی شکست، دست‌هایتان چه حسی داشتند؟ چه صدایی شنیدید؟
- فکر کنید: انرژیِ دست‌های شما کجا جمع شده بود و در لحظه‌ی شکستن کجا رفت؟
واژه‌های این درس
- ورقه - هرکدام از تکه‌های بزرگِ سنگ‌کره که آرام روی خمیرکره جابه‌جا می‌شوند.
- شکننده - چیزی که به جای کِش آمدن یا پهن شدن، می‌شکند.
- زمین‌لرزه - لرزیدنِ زمین وقتی سنگِ زیرِ فشار ناگهان می‌شکند و انرژی‌اش آزاد می‌شود.
ایده‌ی اصلی
سنگ‌کره از چند ورقه ساخته شده که آرام جابه‌جا می‌شوند. سنگِ لبه‌ی ورقه‌ها زیرِ فشار خم می‌شود و انرژی در آن جمع می‌شود، تا جایی که ناگهان می‌شکند و زمین می‌لرزد.