میکروسکوپ
پارسال دیدیم که ذره‌بین چیزها را بزرگ‌تر نشان می‌دهد. با ذره‌بین می‌شود رگ‌برگ‌ها یا پای یک مورچه را خوب دید. اما اگر بخواهید یاخته‌های پوستِ پیاز یا جاندارانِ ریزِ یک قطره آب را ببینید، ذره‌بین کافی نیست. برای دیدنِ چیزهایی به این کوچکی چه وسیله‌ای لازم است؟
وسیله‌ای برای دیدنِ دنیای ریز
یاخته (که به آن سلول هم می‌گویند) را با چشم نمی‌شود دید. ذره‌بین هم فقط چند برابر بزرگ می‌کند. میکروسکوپ وسیله‌ای است که چیزهای بسیار ریز را صدها برابر بزرگ‌تر نشان می‌دهد. راز آن این است که به جای یک عدسی، چند عدسی پشتِ سرِ هم کار می‌کنند: یکی تصویر را بزرگ می‌کند و دیگری همان تصویرِ بزرگ را باز هم بزرگ‌تر می‌کند.
بخش‌های میکروسکوپ
- عدسی چشمی بالای لوله است. از آن نگاه می‌کنیم.
- عدسی‌های شیئی پایینِ لوله‌اند، نزدیکِ نمونه. معمولاً سه تا هستند، کوتاه و بلند، با بزرگ‌نماییِ کم و متوسط و زیاد. روی یک صفحه‌ی چرخان نشسته‌اند تا هر بار یکی را بالای نمونه بیاوریم.
- صفحه‌ی میکروسکوپ سطحِ صافی است که نمونه روی آن قرار می‌گیرد. دو گیره نمونه را سرِ جایش نگه می‌دارند. وسطِ صفحه سوراخی برای عبورِ نور است.
- لامپ زیرِ صفحه است. نورش از پایین از نمونه می‌گذرد و به عدسی‌ها می‌رسد. برای همین نمونه باید آن‌قدر نازک باشد که نور از آن رد شود.
- پیچ‌های تنظیم صفحه را آرام بالا و پایین می‌برند تا تصویر واضح شود.
- دسته و پایه میکروسکوپ را نگه می‌دارند. میکروسکوپ را همیشه با دو دست جابه‌جا کنید: یک دست زیرِ پایه و یکی دورِ دسته.
لام و لامل
نمونه را روی تیغه‌ی شیشه‌ایِ باریکی به نامِ لام می‌گذاریم و یک قطره آب رویش می‌چکانیم. بعد شیشه‌ی بسیار نازک و کوچکی به نامِ لامل را آرام رویش می‌خوابانیم. لامل نمونه را صاف نگه می‌دارد و نمی‌گذارد زود خشک شود.
هشدار
لام و لامل شیشه‌اند و لامل خیلی نازک است و زود می‌شکند. آن‌ها را فقط از لبه بگیرید و اگر شکست، به آن دست نزنید و به بزرگ‌ترها خبر دهید.
در خانه امتحان کنید
- چند دانه نمک، چند دانه شکر و یک تارِ مو را روی کاغذی تیره بگذارید.
- اول با چشم و بعد با ذره‌بین نگاهشان کنید و شکلِ هر کدام را در دفترتان بکشید.
- دانه‌های نمک و شکر با ذره‌بین چه شکلی دارند؟ فکر می‌کنید یاخته‌ها از این دانه‌ها بزرگ‌ترند یا کوچک‌تر؟
واژه‌های این درس
- میکروسکوپ - وسیله‌ای با چند عدسی که چیزهای بسیار ریز را صدها برابر بزرگ‌تر نشان می‌دهد.
- عدسی چشمی - عدسیِ بالای لوله که از آن نگاه می‌کنیم.
- عدسی شیئی - عدسیِ پایینِ لوله، نزدیکِ نمونه.
- لام - تیغه‌ی شیشه‌ای که نمونه را روی آن می‌گذاریم.
- لامل - شیشه‌ی بسیار نازکی که روی نمونه می‌گذاریم.
ایده‌ی اصلی
میکروسکوپ با چند عدسیِ پشتِ سرِ هم، چیزهای بسیار ریز مثلِ یاخته‌ها را صدها برابر بزرگ‌تر نشان می‌دهد. نمونه باید نازک باشد تا نورِ لامپ از آن بگذرد.