از درخت تا کاغذ

دفترِ مشقِ شما روزی بخشی از تنه‌ی یک درخت بوده است. چوب سفت، قهوه‌ای و زبر است، اما برگه‌ی دفتر نازک، سفید و صاف است. چوب چطور به چنین چیزی تبدیل می‌شود؟

کاغذ، اختراعی کهن

نخستین کاغذها را حدودِ دو هزار سال پیش در چین ساختند. آن‌ها پوستِ درخت، کهنه‌ی پارچه و گیاهان را در آب می‌کوبیدند تا خمیر شود، خمیر را روی توری پهن می‌کردند و می‌گذاشتند خشک شود. این دانش کم‌کم به ایران و سرزمین‌های دیگر رسید و نوشتنِ کتاب را خیلی آسان‌تر کرد. امروز همان کار را کارخانه‌های بزرگ می‌کنند. ماده‌ی اصلیِ بیشترِ کاغذها چوب است، هرچند از ساقه‌ی نیشکر و پنبه هم کاغذ می‌سازند.

مرحله به مرحله

1. بریدنِ درخت. فقط تنه و شاخه‌های کلفت به کار می‌آید.
2. کندنِ پوست. پوستِ تیره‌ی تنه را جدا می‌کنند.
3. خرد کردن. تنه را به تکه‌های ریز به اندازه‌ی یک بند انگشت تبدیل می‌کنند که به آن چیپس چوب می‌گویند.
4. خمیر کردن. تکه‌ها را با آب و مواد شیمیایی می‌پزند تا رشته‌های ریزِ چوب از هم جدا شوند و خمیر کاغذ درست شود.
5. سفید کردن. با یک رنگ‌بَر رنگِ قهوه‌ای یا زردِ خمیر را می‌گیرند.
6. پهن کردن و خشک کردن. خمیر را روی توریِ متحرک نازک پهن می‌کنند تا آبش برود، بعد غلتک‌های داغ آن را فشار می‌دهند و خشک می‌کنند.

فیزیکی یا شیمیایی؟

پارسال دیدیم که در تغییرِ فیزیکی ماده همان می‌ماند و فقط شکل یا اندازه‌اش عوض می‌شود، و در تغییرِ شیمیایی ماده‌ی تازه‌ای پیدا می‌شود. خرد کردنِ تنه به چیپس، تغییرِ فیزیکی است: هر تکه هنوز چوب است. خشک کردنِ خمیر هم فیزیکی است: فقط آب از آن بیرون می‌رود. اما در پختن و سفید کردن، مواد شیمیایی بخش‌هایی از چوب را از بین می‌برند و رنگ را تغییر می‌دهند؛ این‌ها تغییرِ شیمیایی‌اند.

در خانه امتحان کنید

1. گوشه‌ی یک دستمال‌کاغذی یا روزنامه را آرام پاره کنید و لبه‌ی پاره‌شده را زیرِ ذره‌بین نگاه کنید.
2. رشته‌های ریزی را که بیرون زده‌اند می‌بینید؟ این‌ها همان رشته‌های چوب‌اند.
3. یک تکه از آن را در کمی آب بگذارید و بعد از نیم ساعت با انگشت بمالید. چه شکلی می‌شود؟

واژه‌های این درس

• چیپس چوب - تکه‌های ریزی که از خرد کردنِ تنه‌ی درخت به دست می‌آید.
• خمیر کاغذ - مخلوطِ نرمی از آب و رشته‌های ریزِ چوب که از آن کاغذ می‌سازند.
• رنگ‌بَر - ماده‌ای که رنگِ چیزی را از بین می‌برد و آن را سفید می‌کند.

ایده‌ی اصلی

کاغذ از رشته‌های ریزِ چوب ساخته می‌شود. چوب خرد، پخته، سفید و پهن می‌شود؛ بعضی از این مرحله‌ها تغییرِ فیزیکی‌اند و بعضی تغییرِ شیمیایی.