امواج لرزه‌ای
یک لیوانِ پر از آب روی میز است. کسی آن طرفِ میز، آرام با انگشت به لبه‌ی آن ضربه می‌زند. سطحِ آبِ لیوان دایره‌های ریزی می‌سازد و می‌لرزد. ضربه آن طرفِ میز بود؛ لرزش چطور تا این‌جا آمد؟
وقتی سنگ می‌شکند
در عمقِ زمین، سنگ‌ها زیرِ فشارِ بسیار زیادی هستند. گاهی این فشار آن‌قدر زیاد می‌شود که سنگ ناگهان می‌شکند و دو طرفِ شکستگی جابه‌جا می‌شوند. در همین لحظه انرژیِ بسیار زیادی آزاد می‌شود.
این انرژی مثلِ دایره‌های روی آب، به همه‌ی طرف‌ها پخش می‌شود و از میانِ سنگ‌ها پیش می‌رود. به این لرزش‌ها که در دلِ زمین جلو می‌روند امواج لرزه‌ای می‌گوییم. جایی که سنگ شکسته و انرژی از آن‌جا آزاد شده است، کانونِ زمین‌لرزه نام دارد. وقتی امواج به سطحِ زمین می‌رسند، زمین زیرِ پای ما می‌لرزد. معمولاً هرچه به کانون نزدیک‌تر باشیم، لرزش شدیدتر است.
لرزه‌نگار، دفترِ لرزش‌ها
دانشمندان امواج لرزه‌ای را با دستگاهی به نام لرزه‌نگار ثبت می‌کنند. لرزه‌نگار محکم به زمین وصل است و هر لرزشی را، حتی بسیار کوچک، به شکلِ خطی روی کاغذ یا صفحه‌ی رایانه می‌کشد. وقتی زمین آرام است، خط تقریباً صاف است. وقتی امواج می‌رسند، خط بالا و پایین می‌رود و زیگزاگ می‌شود. هرچه لرزش قوی‌تر باشد، زیگزاگ‌ها بلندترند.
در ایران و همه‌ی دنیا صدها لرزه‌نگار شب و روز کار می‌کنند. آن‌ها لرزش‌هایی را هم ثبت می‌کنند که هیچ‌کس حس نمی‌کند.
در خانه امتحان کنید
- یک کاسه‌ی پر از آب را روی میز بگذارید و صبر کنید تا آبش کاملاً آرام شود.
- از یک نفر بخواهید با انگشت، آرام به لبه‌ی دیگرِ میز ضربه بزند.
- به سطحِ آب نگاه کنید. چه می‌بینید؟
- حالا یک بار ضربه را کمی محکم‌تر بزنید و یک بار از جایی نزدیک‌تر به کاسه. کدام ضربه موج‌های بزرگ‌تری ساخت؟
واژه‌های این درس
- امواج لرزه‌ای - لرزش‌هایی که انرژیِ شکستنِ سنگ را در زمین به هر طرف می‌برند.
- کانونِ زمین‌لرزه - جایی در عمقِ زمین که سنگ شکسته و انرژی از آن آزاد شده است.
- لرزه‌نگار - دستگاهی که لرزش‌های زمین را به شکلِ خطی زیگزاگ ثبت می‌کند.
ایده‌ی اصلی
وقتی سنگ‌های درونِ زمین ناگهان می‌شکنند، انرژی به شکلِ امواج لرزه‌ای از کانونِ زمین‌لرزه به هر طرف پخش می‌شود. لرزه‌نگار این امواج را ثبت می‌کند.