فیزیکی یا شیمیایی؟
در آشپزخانه سه کار هم‌زمان انجام می‌شود: آب در کتری می‌جوشد، شکر در دیگ کم‌کم قهوه‌ای و کاراملی می‌شود، و برادرتان کیسه‌ی یخ را از فریزر بیرون می‌آورد. کدام‌یک ماده‌ی تازه می‌سازد؟
پرسشِ اصلی
در دو درسِ پیش دیدیم که در تغییرِ فیزیکی ماده همان می‌ماند و در تغییرِ شیمیایی ماده‌ی تازه‌ای درست می‌شود. پس برای هر تغییر یک پرسش داریم: «آیا ماده‌ی تازه‌ای درست شد؟»
- آبِ جوش به بخارِ آب تبدیل می‌شود. بخارِ آب هم آب است، فقط به حالتِ گاز. اگر روی یک بشقابِ سرد بنشیند، دوباره قطره‌ی آب می‌شود. پس جوشیدن فیزیکی است.
- شکری که قهوه‌ای و تلخ‌مزه می‌شود دیگر شکرِ سفید نیست. رنگ و بو و مزه‌اش عوض شده است. پس شیمیایی است.
- یخ زدنِ آب هم مثلِ جوشیدن فقط حالتِ آب را عوض می‌کند. پس فیزیکی است.
«برمی‌گردد یا نه؟» فقط یک سرنخ است
بعضی‌ها می‌گویند: «اگر بشود برگرداند، فیزیکی است.» این سرنخِ خوبی است، اما همیشه درست نیست. شیشه‌ی شکسته دیگر لیوان نمی‌شود، ولی هنوز شیشه است؛ پس شکستن تغییرِ فیزیکی است، هرچند برنمی‌گردد. آرد کردنِ گندم و تراشیدنِ مداد هم برنمی‌گردند، اما ماده‌ی تازه‌ای نساخته‌اند.
پس همیشه به پرسشِ اصلی برگردید: ماده‌ی تازه درست شد یا نه؟
یک کار، دو تغییر
گاهی در یک کار هر دو نوع تغییر هست. وقتی مربای هویج درست می‌کنیم، رنده کردنِ هویج تغییرِ فیزیکی است: هویج فقط ریز می‌شود. اما وقتی هویج را با شکر مدتی می‌پزیم، رنگ و مزه‌ی تازه‌ای پیدا می‌کند: تغییرِ شیمیایی هم رخ داده است.
در خانه امتحان کنید
این تغییرها را در دو ستونِ «فیزیکی» و «شیمیایی» بنویسید و برای هر کدام یک دلیل بیاورید:
- بریدنِ پارچه
- ترش شدنِ دوغی که چند روز بیرون مانده
- آب شدنِ بستنی
- سرخ کردنِ پیاز
- تراشیدنِ مداد
- زنگ زدنِ قفلِ درِ حیاط
واژه‌های این درس
- جوشیدن - تبدیل شدنِ مایع به گاز با گرما، که تغییری فیزیکی است.
- یخ زدن - تبدیل شدنِ آب به یخ با سرما، که آن هم فیزیکی است.
- سرنخ - نشانه‌ای که کمک می‌کند، اما همیشه جوابِ درست را نمی‌دهد.
ایده‌ی اصلی
برای تشخیصِ نوعِ تغییر بپرسید آیا ماده‌ی تازه‌ای درست شده است. برگشت‌پذیر بودن فقط سرنخ است، نه جواب.