چشایی
یک تکه لواشکِ ترش روی زبانتان می‌گذارید. صورتتان جمع می‌شود، چشم‌هایتان تنگ می‌شود و دهانتان آب می‌افتد. زبان چطور فهمید که لواشک ترش است؟
زبان
زبان ماهیچه‌ای است که غذا را در دهان جابه‌جا می‌کند و به حرف زدن کمک می‌کند. اما کارِ دیگری هم دارد: مزه‌ها را می‌فهمد. اگر در آینه به زبانتان نگاه کنید، می‌بینید رویش صاف نیست و پر از برجستگی‌های ریز است. در دیواره‌ی بسیاری از این برجستگی‌ها، دسته‌های کوچکی از گیرنده‌های چشایی جا گرفته‌اند. روی زبانِ هر آدم چند هزار دسته از این گیرنده‌ها هست.
بزاق
گیرنده‌های چشایی فقط مزه‌ی چیزی را می‌فهمند که در آب حل شده باشد. برای همین دهان همیشه بزاق می‌سازد. وقتی غذا را می‌جوید، تکه‌های ریزِ آن در بزاق حل می‌شوند و به گیرنده‌ها می‌رسند. گیرنده‌ها پیامی می‌سازند و عصبِ چشایی آن را به مغز می‌برد. آب افتادنِ دهان هنگامِ دیدنِ لواشک یعنی بدن بزاقِ بیشتری آماده می‌کند.
مزه‌های اصلی
گیرنده‌های زبان چهار مزه‌ی اصلی را می‌شناسند: شیرین مثلِ خرما، شور مثلِ نمک، ترش مثلِ لیمو و تلخ مثلِ قهوه. بسیاری از دانشمندان مزه‌ی پنجمی هم می‌شمارند: مزه‌ی آب‌گوشت و قارچ.
شاید شنیده باشید که هر مزه جای خودش را روی زبان دارد؛ مثلاً شیرینی فقط با نوکِ زبان. این درست نیست. هر بخشی از زبان که گیرنده دارد، همه‌ی مزه‌ها را می‌فهمد.
مزه‌ها به ما خبر هم می‌دهند. خیلی از چیزهای سمی تلخ‌اند و زبان از تلخی خوشش نمی‌آید. شیرینی خبر می‌دهد که غذا انرژی دارد.
هشدار
فقط خوراکی‌هایی را بچشید که از آشپزخانه و با اجازه‌ی بزرگ‌ترها برداشته‌اید، و دست‌هایتان تمیز باشد. هرگز چیزی را که نمی‌شناسید نچشید.
در خانه امتحان کنید
- دست‌هایتان را بشویید. با یک دستمالِ کاغذیِ تمیز رویِ زبانتان را خوب خشک کنید.
- چند دانه شکر روی زبانِ خشک بگذارید و دهانتان را ببندید. مزه‌ی شیرین را همان لحظه حس می‌کنید؟
- حالا کمی صبر کنید تا زبان دوباره خیس شود. چه فرقی کرد؟
- یک بار هم با چند دانه نمک امتحان کنید.
واژه‌های این درس
- برجستگی‌های زبان - برآمدگی‌های ریزِ روی زبان که گیرنده‌های چشایی دارند.
- گیرنده‌ی چشایی - سلولی که مزه‌ی مواد حل‌شده را می‌فهمد.
- بزاق - آبِ دهان که غذا را خیس و حل می‌کند.
- عصبِ چشایی - عصبی که پیامِ مزه را به مغز می‌برد.
ایده‌ی اصلی
گیرنده‌های چشایی در برجستگی‌های زبان‌اند و فقط مزه‌ی چیزی را می‌فهمند که در بزاق حل شده باشد. مزه‌های اصلی شیرین، شور، ترش و تلخ‌اند.