چشم

توپی به سمتتان پرت می‌شود و پیش از آنکه فکر کنید، دستتان را بالا می‌برید و آن را می‌گیرید. در همان یک لحظه، چشم‌هایتان شکل و رنگ و سرعتِ توپ را فهمیده‌اند و به مغز خبر داده‌اند. چشم این کار را چطور انجام می‌دهد؟

بیرونِ چشم

وقتی در آینه به چشمتان نگاه می‌کنید، فقط بخشِ کوچکی از آن را می‌بینید. چشم یک گوی است که به آن کره‌ی چشم می‌گوییم. بیشترِ این گوی درونِ کاسه‌ای از استخوانِ جمجمه جا گرفته است و استخوان از آن محافظت می‌کند.

در جلوی چشم، بخشِ سفیدی هست. وسطِ آن حلقه‌ای رنگی می‌بینید که به آن عنبیه می‌گوییم. رنگِ چشمِ هر کس همان رنگِ عنبیه است: قهوه‌ای، عسلی، سبز یا آبی. وسطِ عنبیه سوراخی گرد و سیاه هست به نامِ مردمک. نور از مردمک وارد چشم می‌شود. مردمک سیاه دیده می‌شود، چون درونِ چشم تاریک است.

روی عنبیه و مردمک پوششی شفاف مثلِ شیشه‌ی ساعت کشیده شده است که به آن قرنیه می‌گوییم.

درونِ چشم

نوری که از یک درخت به چشم می‌رسد، از قرنیه و مردمک می‌گذرد و به عدسی می‌رسد. عدسی بخشی شفاف و نرم است که نور را جمع می‌کند و تصویری واضح در تهِ چشم می‌سازد. تهِ چشم لایه‌ای نازک هست که به آن شبکیه می‌گوییم. شبکیه پر از گیرنده‌های نور است.

تصویری که روی شبکیه ساخته می‌شود وارونه است! گیرنده‌های شبکیه پیام را از راهِ عصبِ بینایی به مغز می‌فرستند و مغز تصویر را درست و سرِ پا می‌فهمد.

در خانه امتحان کنید

جایی که عصبِ بینایی از شبکیه بیرون می‌رود، هیچ گیرنده‌ی نوری نیست. اسمِ این نقطه نقطه‌ی کور است. می‌توانید آن را پیدا کنید:

1. روی یک کارت، سمتِ چپ یک علامتِ «+» و حدود هشت سانتی‌متر آن طرف‌تر، سمتِ راست، یک نقطه‌ی سیاهِ درشت بکشید.
2. کارت را جلوی صورتتان بگیرید. چشمِ چپتان را با دست ببندید.
3. با چشمِ راست فقط به «+» نگاه کنید و کارت را آرام‌آرام به صورتتان نزدیک کنید.
4. در یک فاصله، نقطه‌ی سیاه ناگهان ناپدید می‌شود! در آن لحظه تصویرِ نقطه درست روی نقطه‌ی کور افتاده است.

واژه‌های این درس

• کره‌ی چشم - گوی چشم که بیشترش درونِ استخوانِ جمجمه است.
• عنبیه - حلقه‌ی رنگیِ جلوی چشم.
• مردمک - سوراخِ سیاهِ وسطِ عنبیه که نور از آن وارد چشم می‌شود.
• قرنیه - پوششِ شفافِ جلوی چشم.
• عدسی - بخشِ شفافی که نور را جمع می‌کند و تصویر می‌سازد.
• شبکیه - لایه‌ی تهِ چشم که گیرنده‌های نور دارد.
• عصبِ بینایی - عصبی که پیام‌های شبکیه را به مغز می‌برد.

ایده‌ی اصلی

نور از قرنیه و مردمک وارد چشم می‌شود. عدسی آن را روی شبکیه جمع می‌کند و تصویری می‌سازد. گیرنده‌های شبکیه پیام را از راهِ عصبِ بینایی به مغز می‌فرستند.