چرخ و محور
دستگیره‌ی گردِ درِ اتاق کنده شده و فقط میله‌ی نازکِ فلزیِ آن مانده است. سعی می‌کنید میله را با انگشت بچرخانید تا در باز شود، اما میله سفت است و انگشت‌هایتان سُر می‌خورند. پدر دستگیره را سرِ جایش می‌گذارد و در را با یک چرخشِ آرام باز می‌کند. دستگیره چه کرد؟
چرخ و محور چیست؟
دستگیره‌ی گرد و میله‌ی نازکِ آن با هم یک چرخ و محور می‌سازند. دستگیره چرخ است و میله محور. این دو به هم چسبیده‌اند و با هم می‌چرخند.
وقتی لبه‌ی چرخِ بزرگ را می‌چرخانید، دستتان دورِ دایره‌ای بزرگ می‌گردد. محورِ نازک در همان زمان، دورِ دایره‌ای کوچک می‌چرخد. برای همین، نیرویی کم روی چرخ، محور را با نیرویی زیاد می‌چرخاند. این شبیهِ اهرمی است که دورِ خودش می‌چرخد: هرچه دورتر از وسط نیرو بدهیم، کار آسان‌تر است.
چرخ و محور در خانه و بیرون
شیرِ آب هم چرخ و محور است: دسته‌اش چرخ است و میله‌ای که آب را باز و بسته می‌کند محور. دسته‌ی پهنِ پیچ‌گوشتی چرخ است و تیغه‌ی نازکش محور. فرمانِ ماشین هم یک چرخِ بزرگ است که محوری را می‌چرخاند.
در بسیاری از روستاهای قدیم، طنابِ چاه را دورِ یک تنه‌ی چوبی می‌پیچیدند و این تنه دسته‌ای داشت. دسته در دایره‌ای بزرگ می‌گشت و تنه را می‌چرخاند. طناب دورِ تنه پیچیده می‌شد و سطلِ پرِ آب با نیرویی کم بالا می‌آمد.
در خانه امتحان کنید
- یک پیچ‌گوشتی و پیچی که کمی در چوب فرو رفته پیدا کنید. با کمک یک بزرگ‌تر کار کنید.
- پیچ‌گوشتی را از تیغه‌ی نازکش بگیرید و سعی کنید پیچ را بچرخانید.
- حالا آن را از دسته‌ی پهنش بگیرید و همان کار را بکنید.
- کدام آسان‌تر بود؟ در این ابزار، چرخ کدام است و محور کدام؟
واژه‌های این درس
- چرخ و محور - چرخی بزرگ که به میله‌ای نازک چسبیده است و با هم می‌چرخند.
- محور - میله‌ی نازکی که چرخ دورِ آن می‌چرخد و با آن می‌چرخد.
ایده‌ی اصلی
در چرخ و محور، چرخِ بزرگ و محورِ نازک با هم می‌چرخند. با نیرویی کم روی چرخ، محور با نیرویی زیاد می‌چرخد.