عدسی و ذره‌بین
بعد از باران، قطره‌ی آبی روی برگِ گیاهِ گلدان مانده است. از بالا که نگاه می‌کنید، رگ‌برگ‌های زیرِ قطره درشت‌تر از بقیه‌ی برگ دیده می‌شوند. قطره چیزی به برگ اضافه نکرده است. پس چرا رگ‌برگ‌ها زیرِ آن بزرگ‌تر به نظر می‌آیند؟
عدسی چیست؟
نور وقتی از هوا وارد آب یا شیشه می‌شود و دوباره بیرون می‌آید، کمی راهش را کج می‌کند. اگر سطحِ شیشه یا آب خمیده باشد، این کج شدن طوری است که چیزهای پشتِ آن بزرگ‌تر یا کوچک‌تر دیده می‌شوند.
به تکه‌ای شیشه یا پلاستیکِ شفاف که سطحش خمیده است عدسی می‌گوییم. بعضی عدسی‌ها وسطشان کلفت‌تر از لبه‌هایشان است. این عدسی‌ها چیزهای نزدیک را بزرگ‌تر نشان می‌دهند. قطره‌ی آبِ روی برگ هم همین شکل را دارد: وسطش برآمده است. برای همین مثل یک عدسیِ کوچک کار می‌کند.
ذره‌بین
ذره‌بین یک عدسیِ وسط‌کلفت است که در قابی با دسته نشسته است. ذره‌بین را نزدیکِ یک چیزِ کوچک، مثلاً یک مورچه یا نوشته‌ای ریز، نگه می‌داریم و از پشتِ آن نگاه می‌کنیم. مورچه چند برابرِ اندازه‌ی واقعی‌اش دیده می‌شود و پاها و شاخک‌هایش را بهتر می‌بینیم.
مورچه بزرگ نشده است. فقط تصویرِ آن در چشمِ ما بزرگ‌تر شده است. اگر ذره‌بین را کنار بکشید، مورچه همان اندازه‌ی قبلی را دارد.
لیوانِ گردِ پر از آب هم مثل عدسی کار می‌کند. اگر قاشقی را در لیوانِ آب بگذارید، بخشی از قاشق که در آب است پهن‌تر به نظر می‌رسد.
در خانه امتحان کنید
- یک تکه طلقِ شفاف یا یک کیسه‌ی پلاستیکیِ صاف و تمیز بردارید.
- آن را روی صفحه‌ای از یک روزنامه یا مجله بگذارید.
- با قاشق یا انگشت یک قطره‌ی آب روی پلاستیک بچکانید.
- از بالا به حرف‌های زیرِ قطره نگاه کنید و آن‌ها را با حرف‌های کنارش مقایسه کنید.
- یک قطره‌ی بزرگ‌تر و یک قطره‌ی کوچک‌تر هم امتحان کنید. کدام حرف‌ها را درشت‌تر نشان می‌دهد؟
واژه‌های این درس
- عدسی - تکه‌ای شیشه یا پلاستیکِ شفاف با سطحِ خمیده که راهِ نور را کج می‌کند.
- ذره‌بین - عدسیِ وسط‌کلفتی با دسته که چیزهای کوچک را بزرگ‌تر نشان می‌دهد.
ایده‌ی اصلی
عدسی تکه‌ای شیشه یا پلاستیکِ شفاف با سطحِ خمیده است. عدسیِ وسط‌کلفت، مثل ذره‌بین یا یک قطره‌ی آب، چیزهای نزدیک را بزرگ‌تر نشان می‌دهد.