حواس پنج‌گانه

صبحِ جمعه است و هنوز چشم‌هایتان را باز نکرده‌اید. صدای قُل‌قُلِ کتری از آشپزخانه می‌آید. بوی نانِ تازه به اتاق رسیده است. پتو را گرم و نرم روی تنتان حس می‌کنید. هنوز هیچ چیزی ندیده‌اید، اما می‌دانید صبحانه آماده است. این همه خبر از کجا به شما رسید؟

پنج راه برای خبر گرفتن

بدنِ ما پنج راه برای خبر گرفتن از دنیای اطراف دارد. به هر کدام از این راه‌ها یک حس می‌گوییم:

• بینایی با چشم: رنگ، شکل و حرکتِ چیزها را می‌بینیم.
• شنوایی با گوش: صداها را می‌شنویم.
• بویایی با بینی: بوها را می‌فهمیم.
• چشایی با زبان: مزه‌ی غذا را می‌فهمیم.
• لامسه با پوست: نرمی، زبری، گرما، سرما و درد را حس می‌کنیم.

به چشم، گوش، بینی، زبان و پوست اندامِ حسی می‌گوییم. در هر اندامِ حسی سلول‌های ویژه‌ای هست که به آن‌ها گیرنده می‌گوییم. گیرنده‌های چشم نور را می‌گیرند، گیرنده‌های گوش صدا را و گیرنده‌های بینی بو را.

پیام به مغز می‌رود

گیرنده‌ها به‌تنهایی چیزی را نمی‌فهمند. وقتی صدای کتری به گوش می‌رسد، گیرنده‌های گوش پیامی می‌سازند. این پیام از راهِ یک عصب به مغز می‌رود. عصب مثلِ رشته‌ای بلند و نازک است که پیام را در یک چشم به هم زدن می‌برد. تازه وقتی پیام به مغز رسید، مغز می‌فهمد «این صدای کتری است».

پس در واقع ما با مغزمان می‌بینیم، می‌شنویم و حس می‌کنیم. چشم و گوش و بینی خبر را می‌گیرند و مغز معنای آن را می‌فهمد.

حس‌ها با هم کار می‌کنند

بیشترِ وقت‌ها چند حس با هم به ما خبر می‌دهند. پرتقالی را در نظر بگیرید: رنگِ نارنجی‌اش را می‌بینید، پوستِ زبرش را با انگشت حس می‌کنید، بویش را پیش از خوردن می‌فهمید و مزه‌ی شیرین و کمی ترشش را با زبان. هر حس تکه‌ای از خبر را می‌آورد و مغز آن‌ها را کنارِ هم می‌گذارد.

در خانه امتحان کنید

1. در آشپزخانه یا حیاط روی صندلی بنشینید و چشم‌هایتان را ببندید.
2. دو دقیقه آرام بمانید. یکی از اعضای خانواده زمان را نگه دارد.
3. بعد چشم‌هایتان را باز کنید و هر چه فهمیدید بنویسید: چه صداهایی شنیدید؟ چه بوهایی آمد؟ پوستتان چه چیزی را حس کرد؟
4. جدولی با پنج ستون بکشید، برای هر حس یک ستون، و هر خبر را در ستونِ حسِ خودش بنویسید. کدام ستون از همه پرتر شد؟

واژه‌های این درس

• حس - هر کدام از راه‌هایی که بدن با آن از دنیای اطراف خبر می‌گیرد.
• اندامِ حسی - چشم، گوش، بینی، زبان و پوست؛ اندام‌هایی که خبر را می‌گیرند.
• گیرنده - سلولی در اندامِ حسی که نور، صدا، بو، مزه یا تماس را می‌گیرد و پیام می‌سازد.
• عصب - رشته‌ای که پیام را از اندام‌ها به مغز و از مغز به اندام‌ها می‌برد.

ایده‌ی اصلی

ما پنج حس داریم: بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی و لامسه. گیرنده‌های هر اندامِ حسی پیامی می‌سازند که از راهِ عصب به مغز می‌رود، و مغز معنای آن را می‌فهمد.