نور سفید، پر از رنگ
صبحِ یک روزِ آفتابی، لیوانی پر از آب روی لبه‌ی پنجره مانده است. روی کفِ اتاق، کنارِ سایه‌ی لیوان، نوارِ کوچکی از رنگ‌ها افتاده است: قرمز، زرد، سبز، آبی. لیوان بی‌رنگ است و آبِ آن هم بی‌رنگ. پس این رنگ‌ها از کجا آمده‌اند؟
نورِ خورشید یک رنگ نیست
نورِ خورشید به چشمِ ما سفید یا کمی زرد است. اما نورِ سفید یک رنگِ تنها نیست. نورِ سفید مخلوطی از رنگ‌های بسیار است که با هم به چشمِ ما می‌رسند. وقتی همه‌ی این رنگ‌ها با هم باشند، ما آن‌ها را سفید می‌بینیم.
جدا کردنِ رنگ‌های نورِ سفید از یکدیگر را تجزیه‌ی نور می‌گوییم. آن نوارِ رنگی روی کفِ اتاق همین بود: آبِ لیوان نورِ خورشید را تجزیه کرده بود.
منشور
دانشمندان برای تجزیه‌ی نور از تکه‌ای شیشه‌ی سه‌گوش استفاده می‌کنند که به آن منشور می‌گویند. نورِ سفید از یک طرفِ منشور وارد می‌شود. وقتی از طرفِ دیگر بیرون می‌آید، دیگر یک باریکه‌ی سفید نیست، بلکه نواری از رنگ‌هاست.
رنگ‌ها همیشه به یک ترتیب کنارِ هم می‌نشینند: قرمز، نارنجی، زرد، سبز، آبی، نیلی و بنفش. در هر تجزیه‌ی نور، در لیوانِ آب یا در منشور، قرمز در یک سرِ نوار است و بنفش در سرِ دیگر.
حدود سیصد و پنجاه سال پیش، دانشمندی به نامِ نیوتن نشان داد که منشور رنگ‌ها را از خودش نمی‌سازد. او رنگ‌هایی را که از یک منشور بیرون آمده بود به منشورِ دومی تاباند، و رنگ‌ها دوباره با هم مخلوط شدند و نورِ سفید ساختند. پس رنگ‌ها از اول در نورِ سفید بودند.
در خانه امتحان کنید
- در یک روزِ آفتابی، لیوانی شیشه‌ای و صاف را تا لب پر از آب کنید.
- لیوان را روی لبه‌ی پنجره بگذارید، جایی که نورِ خورشید مستقیم به آن بتابد.
- یک برگه‌ی کاغذِ سفید روی زمین یا میز، زیرِ پنجره، بگذارید.
- کاغذ را آرام جابه‌جا کنید تا نوارِ رنگی روی آن بیفتد.
- رنگ‌ها را به ترتیب بنویسید. قرمز در کدام طرف است؟
هشدار
هیچ‌وقت مستقیم به خورشید نگاه نکنید، نه با چشمِ خالی و نه از پشتِ لیوان یا منشور. فقط به نوارِ رنگی روی کاغذ نگاه کنید.
واژه‌های این درس
- نور سفید - نوری مثل نورِ خورشید که مخلوطی از همه‌ی رنگ‌هاست.
- تجزیه‌ی نور - جدا شدنِ رنگ‌های نورِ سفید از یکدیگر.
- منشور - تکه‌ای شیشه‌ی سه‌گوش که نور را تجزیه می‌کند.
ایده‌ی اصلی
نورِ سفید مخلوطی از رنگ‌های بسیار است. منشور یا آب این رنگ‌ها را از هم جدا می‌کند و آن‌ها همیشه به یک ترتیب کنارِ هم می‌نشینند.